De Volkskrant, 25-04-2013, door Olaf Tempelman .2010

Zien als Arendt

De Joodse filosofe Hannah Arendt baarde opzien door SS'er Adolf Eichmann niet te zien als monster, maar als simpele kantoorklerk. Nu is er een film over haar leven.


Tussentitel: Een romance tussen een Joodse studente en een getrouwde Duitse geleerde die NSDAP-lid werd: zoiets spreekt tot de verbeelding

Met sigaret tussen haar vingers denkt zij na, haar rug lijkt gebogen door inzichten die zij mee torst.

Weinig filosofen laten zich als pop- of filmsterren in ťťn iconisch beeld vangen. Een portret van Hannah Arendt vermag wat een portret van Marilyn Monroe of Jim Morrison ook vermag. Het trekt onmiddellijk de aandacht en mťťr: het lijkt ons haar wereld binnen te voeren. Wie Hannah Arendt omringd door kringen rook ziet nadenken, heeft het gevoel iets van haar gedachten mee te krijgen, in elk geval van die ene gedachte die velen bij haar naam paraat hebben: de banaliteit van het kwaad, oorspronkelijk de ondertitel van haar invloedrijkste boek, Eichmann in Jerusalem uit 1963.

De banaliteit van het kwaad. De woorden zetten zich vast als een soundbyte, een tweet, een catchphrase. Een iconisch portret en een pakkend idee van vijf woorden - het zijn twee redenen waarom Arendt bijna veertig jaar na haar dood meer tot de verbeelding weet te spreken dan veel van haar tijdgenoten.

De film Hannah Arendt - Ihr Denken veršnderte die Welt van de Duitse regisseuse Margarethe von Trotta (1942), die volgende week uitgaat, speelt zich af tussen 1960 en 1963, de tijd waarin zij haar beroemdste idee muntte.

In Duitsland is haar naam tegenwoordig onderdeel van het landschap. Je hebt er Hannah Arendtstraten, -pleinen en -scholen. In de ruimte zweeft de asteroÔde 100027 Hannaharendt. Dagelijks rijdt er een Hannah Arendt Express op de rails tussen Karlsruhe en Hannover, waar zij in 1906 werd geboren in een seculier Joods milieu. In Duitsland rijdt geen Martin Heidegger Express, niettemin: hij was de beroemde denker met wie Arendt als 18-jarige studente zowel intellectueel als romantisch verstrengeld raakte.

Hun affaire speelde zich af in 1925. In 1933 betuigde Heidegger - grote denkers kunnen grote fouten maken - als rector in Freiburg zijn steun aan de vers aangetreden FŁhrer. Arendt vluchtte datzelfde jaar naar Parijs. In 1941 ontsnapte ze ternauwernood naar de VS. Na de oorlog hernam ze het contact met Heidegger alsof er geen Shoah tussen zat. Heidegger was in haar optiek simpelweg naÔef geweest. Tot haar dood in 1975 schreven ze elkaar brieven.

Een romance tussen een Joodse studente en een getrouwde Duitse geleerde die NSDAP-lid werd: zoiets spreekt tot de verbeelding. Ook vanwege die liefde blijft Arendt in de 21ste eeuw van aandacht verzekerd. Een paar jaar terug schreef de IsraŽlische Savyon Liebrecht over Arendts relatie met Heidegger het theaterstuk Die Banalitšt der Liebe. Het afgelopen jaar stond hun verhouding opnieuw centraal op Duitse podia, in het Heideggeriaans getitelde stuk Geburtlichkeit und Sein zum Tode. In Nederlandse theaters gaat in mei de succesvoorstelling Hannah en Martin met Lineke Rijxman en Willem de Wolf in reprise.

De IsraŽlische geheime dienst pakte voortvluchtig SS-ObersturmbannfŁhrer Adolf Eichmann in 1960 op in ArgentiniŽ. Arendt, gespeeld door Barbara Sukowa, reist in 1961 naar Jeruzalem om voor The New Yorker verslag te doen van zijn proces, waarvan in de film originele beelden worden gebruikt.

Von Trotta laat haar gebiologeerd staren naar een oorlogsmisdadiger die overkomt als een grauwe kantoorklerk. We zien haar denken: dit is niet het monster waarvoor hij wordt versleten, dit is een middelmatige man die niet in staat bleek tot zelf nadenken en een radertje werd in een moordmachine.

We zien Arendts IsraŽlische vrienden verbijsterd reageren als zij voor het eerst haar hypothese over Eichmanns doodgewoonheid oppert. We zien hoe in de VS een schandaal losbarst als Eichmann in Jerusalem eenmaal in druk is verschenen. Arendt wordt beschuldigd van het bagatelliseren en de-demoniseren van de architect van de Holocaust en van verraad aan haar eigen volk.

Arendt laat zich niet van haar stuk brengen. Einde film. De kijker weet dat de tijd in haar voordeel zal werken. Immers: in de decennia na het proces zette het beeld zich vast van Eichmann als mediocre bureaucraat die zich afsloot voor de wereld buiten het kantoor en gruwelijke orders uitvoerde. Eichmann groeide, meer dan welk ander nazikopstuk, uit tot de verpersoonlijking van de Befehl ist Befehl-mentaliteit.

Het is interessant dat de premiŤre van Von Trotta's film in Duitsland vrijwel samenviel met de publicatie van een nieuwe Eichmannbiografie, Eichmann vor Jerusalem, waarin historica Bettina Stangneth Arendts visie radicaal tegenspreekt. In Stangneths optiek lieten Arendt en anderen zich in Jeruzalem misleiden door Eichmanns bureaucratische pose in de rechtszaal: deze man oogde als een kantoorklerk zonder ideeŽn, maar was wel degelijk een virulent antisemiet en een genocide-architect. Stangneth baseerde zich onder meer op interviews die Eichmann in 1957 in ArgentiniŽ gaf aan de Nederlandse journalist en ex-SS'er Willem Sassen. Daarin betreurt Eichmann de onvoltooidheid van de Shoah. 'Onze opdracht (...) zouden we hebben vervuld, als wij de sluwste vijand van de nu levende menselijke geesten hadden vernietigd.'

Aldus is de 'ware aard' van Eichmann een halve eeuw na de eerste publicatie van Arendts these evenzeer voorwerp van controverse als destijds. Over de ondertitel van Von Trotta's film kan nauwelijks discussie bestaan: Arendts denken hťťft de wereld veranderd. Wie Eichmann ook was, Arendt heeft de wereld attent gemaakt op het bestaan van vele 'Eichmann-achtigen', op het feit dat totalitaire regimes existeren bij gratie van drommen mensen die hun ogen sluiten en verzuimen na te denken, mensen die, oogkleppen op, olifantenhuid aan, erin slagen anderen niet meer als mensen te zien.

Hannah Arendt staat misschien wel het meest voor een hoogstaande individualiteit en een immuniteit voor politieke en intellectuele modes en mores. Toen ze Eichmanns banaliteit waarnam, werd hij alom gezien als de verpersoonlijking van het kwaad. Toen ze het contact met Heidegger hernam, was deze een paria.

Toen zij vlak na de oorlog in The Origins of Totalitarianism de massieve overeenkomsten tussen nazisme en stalinisme ontleedde, stond Stalin in de westerse wereld op het hoogtepunt van zijn populariteit. Wie wil, kan in haar oeuvre en levenswandel ťťn groot pleidooi zien voor het zelfstandig nadenken over alles wat we met open ogen waarnemen. Dat pleidooi is tijdloos.

Meer over Hannah Arendt op pagina 5

 

Tussenstuk:
Hannah Arendt

Hannah Arendt (1906-1975) was een politiek denker van Joodse afkomst, die geen filosofe wilde heten. Ze ontvluchtte Duitsland in 1933, werd vervolgens in Frankrijk in een interneringskamp gezet en ontsnapte naar de Verenigde Staten, waar zij een invloedrijk auteur en docent werd. Met Totalitarisme, een analyse van de totalitaire staat, vestigde zij haar bekendheid. Later volgde de verhandeling The Human Condition. Het direct omstreden Eichmann in Jerusalem, een verslag van het Eichmannproces in 1961, schreef zij eerst als artikel voor The New Yorker.
 




IRP:   Jood recenseert jood.
Toen zij vlak na de oorlog in The Origins of Totalitarianism de massieve overeenkomsten tussen nazisme en stalinisme ontleedde  === Wat is massief? Het is de massieve overtuiging van Tempelman

Bijzonder dun idee, ver doorgetrokken voorbij zijn terrein van geldigheid. Zoals gewoonlijk

    En naturlijk het punt gemist: het jodenvervolgingsapect van de nazi's kwam van het judaÔsme, niet het stalinisme (dat vervolgde politieke denkbeelden, geen rassen): het Totalitarisme van de Joodse religie encultuur.


Naar Cultuur, gelijkheid , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]