De Volkskrant, 25-04-2013, door Persis Beckering .2010

Hannah-hausse

Hannah Arendt, ooit afgedaan als niet zo'n belangrijk denker, is hot onder twintigers van nu. Journaliste Persis Bekkering (25) over haar fascinatie.

Filosofe Hannah Arendt (1906-1975) is weer heiß onder twintigers. Op de New School in Manhattan, waar zij docent was, is zij nu een favoriet auteur onder studenten. Vrienden van mij die in New York hebben gestudeerd komen terug met haar boeken, stukgelezen en vol potloodstrepen.

En nu de biografische film over Hanna Arendt vanaf volgende week in de Nederlandse bioscopen uitkomt, wordt in vele filmtheaters over haar betekenis voor de filosofie gedebatteerd. De herwaardering is mogelijk, omdat Arendt met haar individualiteit haar tijd vooruit was.

Margarethe von Trotta, de regisseur van Hannah Arendt en vorige week op bezoek in Nederland, zei: 'In de jaren zeventig vonden wij als linkse intellectuelen Arendt heel fout, omdat ze in haar boek Totalitarisme het stalinisme met het nationaal-socialisme vergeleek. Wij zagen in het communisme de heilstaat.' Maar wie aan de filosofe vroeg: bent u nou links, rechts, liberaal of conservatief?, kreeg geen antwoord. Ze hoorde nergens bij.

Een jaar of vier geleden, toen ik rondliep op de letterenfaculteiten van Groningen en Amsterdam, had naar schatting de helft van mijn studiegenoten nog nooit van Hannah Arendt gehoord.

De overigen kenden haar naam van de intrigerende banaliteitsthese, maar beschouwden haar verder als een niet zo belangrijk denker. Dat vonden de docenten namelijk ook, en zij konden het weten. Foucault was onze man.

Ik begon haar boeken te lezen. In de Times Literary Supplement had historicus Bernard Wasserstein net een kritisch essay over Arendt geschreven, om het netjes te zeggen, dat me prikkelde. In het rabiate stuk noemde hij haar slecht ingevoerd, paranoïde en zelfingenomen.

In De Groene Amsterdammer bleek historicus Rob Hartmans het met hem eens: 'Wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van de twintigste eeuw kan haar boeken met een gerust hart ongelezen laten', schreef hij in zijn recensie van Wassersteins essay (vertaald en gebundeld met polemische reacties als: Hannah Arendt en de geschiedschrijving. Een controverse).

Toen ik dat las, bestelde ik direct de Penguineditie van haar bekendste werk, Eichmann in Jerusalem.

Het is een rechtbankverslag van het proces in 1961 tegen oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann. Dat moet erbij gezegd worden, want velen, en ik ook, denken bij dat boek vooral aan de ondertitel: 'de banaliteit van het kwaad.'

Met de banaliteit van het kwaad, een stelling die sinds Arendt hem poneerde vooral bekritiseerd is, bedoelde Arendt dat Eichmann geen 'Iago en geen Macbeth' was, geen monster of slechterik, maar een ontzettend normale man. Hij had geen motieven. Hij had geen idee wat hij aan het doen was. Dom was hij niet, maar hij weigerde na te denken. Die onwil of dat onvermogen maakte van hem een van de grootste criminelen van de Tweede Wereldoorlog.

Eichmann in Jerusalem is eigenlijk een waanzinnig gedetailleerd, kritisch, koelbloedig rapport van de man Eichmann en de zaak in Israel. Ik was daar heus wel van onder de indruk, als journalist in spe, maar ik herinner me dat ik vooral dacht: waar blijft nou die theorie over de banaliteit van het kwaad?

Die kwam niet.

'Dit boek', zegt ze in het postscriptum, 'gaat niet over de geschiedenis van de grootste ramp die het Joodse volk ooit is overkomen, noch is het een verslag van totalitarisme, of een geschiedenis van het Duitse volk in de tijd van het Derde Rijk, noch is het, ten slotte en minst van dat al, een theoretische verhandeling over de aard van het kwaad.' (cursivering en vertaling, PB).

Awesome, ze is misleidend, provocerend en onderkoeld. Een verwarrende combinatie, maar wel een die ertoe leidt dat je meer van deze vrouw wilt lezen.

Harry Mulisch kwam tot eenzelfde visie op Eichmann, in zijn verslag De zaak 40/61. Maar volgens velen hebben zij zich laten bedriegen door het toneelstukje van middelmatige sukkel dat Eichmann opvoerde in de rechtszaal. Volgens velen heeft Arendt daarom afgedaan.

Of haar observatie nou waar is of niet, haar boek is een indrukwekkende poging tot begrijpen van de verbijsterende geschiedenis van Eichmanns rol in de deportatie van miljoenen Joden. Dat verlangen kenmerkt haar werk. Begrijpen doe je niet door anderen na te praten, maar door zelf na te denken. En het denken, vond Arendt, is het enige kompas met behulp waarvan een mens zich in deze wereld kan oriënteren. Eichmann toonde dat voor haar op schokkende wijze aan.

Met haar pleidooi voor het denken, het individuele denken los van ideologische kaders of sociale conventies, is Arendt nog steeds hoogst actueel. Wij prijzen onszelf in deze tijd gelukkig los te zijn gekomen van de 'grote verhalen', wij zijn wars van -ismes, maar dat wij allen vrije en individuele denkers zijn is een gevaarlijke illusie.

Dat mijn studiegenoten en ik klakkeloos van elkaar overnamen dat Arendt een niet zo belangrijke denker was, is daarvan een treffend voorbeeld.

Extra: Hannah en Martin
'Het is een losse verzameling goede tot uitstekende scènes en leuke ideetjes, van een hilarisch ongemakkelijke seksscène tot een beklemmend betoog over het proces tegen nazi Adolf Eichmann en de banaliteit van het kwaad, gebaseerd op Arendts denkbeelden.'

(Uit een eerdere recensie van Vincent Kouters)

Hannah en Martin door Mugmetdegoudentand gaat op 2 mei in reprise. Speellijst: mugmetdegoudentand.nl


IRP:   Bijzonder dun idee, ver doorgetrokken voorbij zijn terrein van geldigheid. Zoals gewoonlijk
Awesome, ze is misleidend, provocerend en onderkoeld.  === reactie: intelletualisme als show. net als Heidegger: "Kijk mij eens mooi abstracties aan elkaar rijgen ..." Words cut loose from their moorings.
    En naturlijk het punt gemist: het jodenvervolgingsapect van de nazi's kwam van het judaïsme, niet het stalinisme (dat vervolgde politieke denkbeelden, geen rassen)


Naar Cultuur, gelijkheid , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]