De Volkskrant, 24-11-2014, door Sophie Merle, beeldend kunstenaar .2010

Empathie mag harde aanpak niet in de weg staan

Op de site van de Volkskrant, onder 'Opinie', elke maand een andere gastcolumnist. Dit keer: Sophie Merle.


Tussentitel: Verheerlijking van empathie vult het morele vacuüm met positieve emoties
Clintom had zich meer op de onmenselijkheid van Al Qaida moeten richten


Empathie is nog nooit zo populair geweest. Er worden veel boeken over geschreven: menig filosoof en wetenschapper onderzoekt en propageert het als sleutel tot een betere wereld. Aapjes en ratten schijnen het ook te ervaren (altijd een geruststelling). Empathie-expert en Cambridge-hoogleraar Simon Baron-Cohen noemde empathie 'een universeel oplosmiddel. Elk probleem, ondergedompeld in empathie, kan opgelost worden'. President Obama verkondigde in een toespraak dat een 'empathie-tekort' een groter probleem is dan het federale begrotingstekort.

In het najaar van 2000 keek een staatshoofd naar beelden van een afgelegen compound in de bergen waar volgens de geheime dienst zich één van de meest gevaarlijke mannen ter wereld bevond. De beelden waren veelvoudig en zeer gedetailleerd. Op één van hen waren schommels te zien en het staatshoofd moest meteen denken aan spelende kinderen. Stilstaand bij de levens van die onschuldige kinderen - die zoals kinderen overal, soms zorgeloos buiten spelen -besloot hij, tegen de raad van de aanwezige adviseurs in, het compound toch maar niet te vernietigen.


Het staatshoofd was Clinton en het compound bevond zich net buiten Kandahar in Afghanistan. Het was destijds de thuisbasis van Osama bin Laden - ook hij was heel duidelijk herkenbaar op één van de beelden - en andere Al Qaida-leiders en hun gezinnen. Twee maanden na 9/11 werd het compound alsnog aangevallen, maar de kopstukken van Al Qaida en de Taliban waren allang vertrokken.

De anekdote van de schommels komt uit het boek The Dark Side van New Yorker-journaliste Jane Mayer. Ook in de documentaire Al Qaida Confidential vertelt Michael Scheuer, oud-CIA-agent en verantwoordelijk voor het opsporen van Bin Laden, dat Clinton uit angst voor negatieve publiciteit als gevolg van eventuele civiele slachtoffers, plannen om Bin Laden te doden van tafel veegde.


Deze zomer werd dat nog eens bevestigd door de ontdekking van vergeten geluidsmateriaal (nota bene opgenomen op 10 september 2001, één dag voor de aanvallen op de Twin Towers) waarin Clinton toegeeft dat hij inderdaad de kans had gehad om Bin Laden te doden, maar dat niet had gedaan omdat er waarschijnlijk veel onschuldige vrouwen en kinderen zouden zijn gesneuveld en dan, zo meent hij, 'was ik even erg als Bin Laden zelf geweest'.

Had 9/11 voorkomen kunnen worden als Clinton minder empathisch was geweest? Niks in de geschiedenis is onvermijdelijk en achteraf is het makkelijk praten. We kunnen er ook niet zeker van zijn dat empathie de echte beweegreden voor zijn keuze was. Waarschijnlijk heeft hij de dreiging van Al Qaida gewoon onderschat en de cynicus zal zeggen dat vooral de schade aan het imago van Amerika, meer dan de levens van onschuldige Afghanen, hem zorgen baarde.

In hoeverre empathie een rol speelde in wat, met de wijsheid achteraf, toch wel een ongelofelijk grote vergissing is geweest, is onmogelijk te zeggen maar de vraag illustreert wel het misplaatste vertrouwen in empathie als grote 'oplossing' voor de menselijke conditie.

Uiteraard is iedereen een voorstander van empathie. Alle vormen van menselijkheid en liefde zouden zonder empathie niet bestaan. Het is niet iets waar je ooit 'tegen' kunt zijn. Maar leidt meer empathie tot betere beslissingen? Leidt het werkelijk tot minder leed?

Veel mishandelde vrouwen, die soms jaren bij gewelddadige mannen blijven, lijden aan een te groot empathisch vermogen. Hun begrip voor de liefdeloze jeugd en de problemen van de partner en de illusie dat ze die kunnen verhelpen, verhindert het nemen van de enige juiste beslissing: de partner verlaten. Ook het Stockholmsyndroom is een vorm van empathie.




De empathieverheerlijking is een modieuze schijnoplossing om het morele vacuüm op te vullen met 'positieve emoties'


Empathie neemt niet de noodzaak van oordelen of een harde aanpak weg. Daarvoor zijn ook principes nodig. Maar in een relativistische cultuur zijn duidelijke principes en vaste codes ondergeschikt aan persoonlijke gevoelens. Moraal veronderstelt duidelijke ideeën over goed en kwaad, iets wat in onze postmoderne cultuur als zeer verdacht wordt gezien.

Het is dan ook tekenend dat de empathie-hoogleraar Baron-Cohen, het 'onwetenschappelijke idee van het kwaad' wil herdefiniëren als 'empathie-erosie'. Het probleem is dat het tegenovergestelde, een 'empathie-toename' helemaal niet vanzelfsprekend leidt tot minder kwaad. Empathie is een noodzakelijke maar geen voldoende voorwaarde voor het goede. De empathieverheerlijking is een modieuze schijnoplossing om het morele vacuüm op te vullen met 'positieve emoties'.

Medeleven is vooral gevoel. Behalve dat gevoelens op zichzelf geen richtlijnen bieden voor correct handelen, kunnen gevoelens ook in conflict zijn met andere gevoelens of met belangen. Tegenstrijdige gevoelens en belangen worden niet zomaar 'opgelost' door meer empathie.

Het was bijvoorbeeld toch echt beter geweest als Clinton zich meer op de onmenselijkheid van de ideologie en doeleinde van Al Qaida had gefocust en minder op de menselijkheid van onzichtbare schommelende kinderen. Ook had hij meer stil moeten staan bij de verschillen tussen hemzelf - als verkozen leider van het vrije Amerikaanse volk wiens taak het was om de veiligheid van zijn land te garanderen - en Bin Laden, het hoofd van een meedogenloze en zeer vijandige terreurorganisatie, en niet bij de overeenkomsten tussen twee gezaghebbende leiders die hun macht kunnen gebruiken of misbruiken om vrouwen en kinderen te doden. Empathie, door essentiële verschillen te verdoezelen, kan leiden tot een schijneenheid.

Met de kennis van nu had Clinton geen moment stilgestaan bij spelende kinderen en meteen een raket op het compound laten afschieten. Alleen omdat hij de ernst van de bedreiging niet echt serieus nam, niet het werkelijke kwaad herkende, kon hij zich de luxe van de grensoverschrijdende empathie veroorloven.

Zodra er sprake is van een werkelijke dreiging zal empathie een ondergeschikte rol gaan spelen en zelfbehoud de overhand nemen. Dit geldt overigens ook, vermoed ik, voor die aapjes en ratten. Het is wel heel leuk dat de wetenschap ons leert, helemaal conform de trend, dat empathie, voor de sociale dieren die wij zijn, essentieel is om te overleven. De barre en gruwelijk werkelijkheid is dat soms, helaas, ook de onderdrukking van empathie noodzakelijk is om te overleven.


IRP:   Vorige gastcolumnist: nadia Ezzeroili moslim. Merle Joods?

Verheerlijking van empathre is reactie op Joodse vacuum aan moraliteit.


Naar Cultuur, gelijkheid , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]