De Volkskrant, 14-11-2012, door Joost Zwagerman .2011

Zwagerman leest

De Neergang van Moses Herzog

In het boek Herzog van Saul Bellow is de hoofdpersoon slachtoffer van wat hij als zijn grootste trofee beschouwt: zijn onovertroffen denkvermogen. Er zijn meer romans over zielepijn. Wat de kracht van dit boek is, legt Joost Zwagerman uit.


Tussentitel: Van zijn medemens, in het bijzonder de vrouw, snapt Herzog misschien nog wel het minst

Een wereldse en hooggeleerde man van een jaar of 60, die diverse professoraten in de wacht heeft gesleept, schrijft imponerende brieven aan tijdgenoten, inclusief de president van de Verenigde Staten én aan (toen nog) levende en dode Denkers, van Sartre (die toen nog leefde) tot Heidegger; van Nietzsche tot Spinoza. Intussen ruimt hij de scherven op van zijn mislukte tweede huwelijk.

Zo herinnerde ik mij jarenlang Herzog van Saul Bellow. Ik las het toen ik begin 20 was - en bleek vrijwel alles onvolledig en vervormd te hebben herinnerd. Dat is een nette manier om te zeggen dat de portee van Herzog indertijd geheel langs mij heen is gegaan.

Ik ontdekte dit toen ik Herzog afgelopen zomer herlas. Herzog, door Bellows bijna-generatiegenoot Philip Roth getypeerd als het Amerikaanse antwoord op Ulysses van James Joyce. Ik las deze zomer een compleet nieuwe roman.

Om te beginnen is er een triviaal feit: Moses E. Herzog is niet rond de 60, maar 45. Iedereen boven de 40 is voor een begin-twintiger in gelijke mate bejaard, nietwaar?

Maar bij herlezing las ik over een man die drie jaar jonger is dan ik nu ben - en die met al zijn levenservaring, maar ook met zijn eigendunk, stuurloosheid en paniek ook echt een typische mid-veertiger is. Het makkelijkst op te plakken etiket: de hooggeleerde heeft gewoon een midlifecrisis. Maar zijn ego, eruditie en onvermoeibare zelfreflectie tillen die crisis schijnbaar naar een hoger plan.

Maar met dat etiket maak je van de figuur Moses Herzog een karikatuur, en dat zou naar zijn, want Herzogs lenige, Houdini-achtige manier van koortsachtig denken is soeverein genoeg om hem het besef mee te geven dat veel van zijn beproevingen binnen de domeinen van het cliché vallen. Waarna Herzog zichzelf even koortsachtig wil verlossen van alle denkbare clichés - over zichzelf en de tijd waarin hij leeft.

Wat ik nog wel het verkeerdst heb onthouden, is de aard van de brieven die Moses Herzog aan jan en alleman schrijft. Niet alleen aan wetenschappers, politici, bestuurders - maar ook aan zijn tante Zelda bijvoorbeeld, aan zijn advocaat, zijn minnares, en aan zijn rivaal Valentine Gersbach, zijn beste vriend met wie zijn tweede echtgenote Madeleine ervandoor is gegaan, met medeneming van hun enig kind.

Ook al een cliché, als je het zo samenvat.

Die brieven zijn behalve imponerend toch vooral je reinste psycho-horror. Waarom? Omdat ze zijn geschreven door een even scherpzinnige als waanwijze, even gerespecteerde als mislukte, even tomeloze als reddeloze midden veertiger die in griezelig hoog tempo bezig is uiteen te vallen, te verpulveren en ten onder te gaan.

Aan zijn gebroken huwelijk, dat ten eerste. Maar, veel ingrijpender, ook aan zijn overkokend brein dat hij niet meer in bedwang kan houden en dat hemzelf lijkt aan te vallen, van alle kanten en op alle mogelijke manieren.

Meneer de professor knalt met de mentale wapenuitrusting van een tijdelijke borderliner frontaal tegen Heidegger en Hegel aan. Daarbij maakt het in de kern niet uit welke Grote Geest door Herzog wordt aangeschreven. Wie de geadresseerde ook is, zijn neiging tot ranten is onbedwingbaar.

Intussen kan en snapt hij vrijwel niets meer. Zelfs het aantrekken van twee sokken is een titanische klus. Alles is hem een last, waarna het nadenken over die lasten deze lasten kwadrateert. Und so weiter.

Maar Moses moet toch íéts doen. Dus reist hij halfhartig af naar Martha's Vineyard, waar een bevriend echtpaar woont. Hij houdt het nog geen paar uur bij hen uit. Als hij van zijn lieve vrienden de logeerkamer krijgt aangeboden om tot rust te komen, vlucht hij als een spijbelende schooljongen via het slaapkamerraam, met achterlaten van een hoogtonig maar ook klef briefje - alweer een brief.

Van zijn medemens, in het bijzonder de vrouw, snapt Herzog misschien nog wel het minst. Aanjager van dit onbegrip en de existentiële angst en ontheemding die daaruit voortvloeit is de tweede mevrouw Herzog, Madeleine, ooit door Herzog op een voetstuk gezet, waarna Madeleine hem vanaf dat voetstuk (soms met reden, want Herzog erkent zijn onmogelijk karakter) kleineert, afsnauwt en ten slotte in de steek laat, waarna ze als gezegd Herzogs beste vriend verkiest.

Over Madeleine meldt Herzog dat haar gezicht 'soms mooi is en soms op dat van een heks lijkt'. In al zijn gekrenktheid en ontreddering is Moses Herzog meer dan eens geneigd om zich niet alleen uit alle macht tegen háár, Madeleine, maar in één moeite door tegen het verschijnsel Vrouw te verweren. Als hij de wereld niet meer begrijpt, dan nog wel het minst de wereld van de vrouw: 'What do women really want? They eat green salad and drink human blood.'

Dit is een van de vele uithalen van Herzog - die intussen zo schrander en scherpzinnig is om zijn eigen aandeel in het mislukken van het huwelijk onder ogen te zien. Maar ook dit facet brengt hem geen licht en lucht. Herzog erkent zijn (levensbedreigende) klinische depressie en daaruit voortvloeiende hysterie.

Herzog heeft veel van zijn 'defecten' niettemin uitstekend in de smiezen, en concludeert, niet zonder pathos: 'Het was voldoende voor een man om tot God te doen bidden om zijn grote, verpletterende last van zelfzucht en zelfontwikkeling van hem af te nemen, om hemzelf, een mislukkeling, weer tot gewoon mens te brengen door een kuur in primitiviteit.'

Hoe keert de zelfbenoemde mislukkeling weer terug in die domeinen van -helende- primitiviteit. Nog nét is Herzog hier vatbaar voor spiritualiteit. Of hem dit laatste verder kan helpen is nog maar de vraag.

Herzog zou een langdradig en eentonig zeurboek zijn geweest als Moses E.Herzog zijn messcherpe denkkracht niet óók op zichzelf en tegen zichzelf had gericht, op zijn tekortkomingen, onmogelijkheden en vele blinde vlekken.

Gaandeweg de roman nemen de in agonie geschreven brieven in aantal af en verdwijnen uiteindelijk uit het verhaal, om plaats te maken voor een fysieke actie in deze essayistische literaire handgranaat: hij onderneemt een reis naar de woning waar hij eertijds door Madeleine is uitgezet - zijn eigen huis, welteverstaan. Onderweg naar dit huis doet Herzog een gerechtsgebouw aan en 'ondergaat' vanaf de publieke tribune een aantal rechtszaken. Hij ervaart een begin van verzoening bij de ontdekking dat de onttakeling in sommige delen van de Amerikaanse samenleving opmerkelijk synchroon loopt aan zijn individuele verwonding. Zijn wond is de wond van velen.

De finale van Herzog is even tragisch als kolderiek. Moses steekt een revolver bij zich, een antiek en onbruikbaar ding dat sinds lang een familie-erfstuk is en dat hem al snel een last is - een groot en onbehaaglijk stemmend insect in zijn binnenzak. Bij een routinecontrole door de politie is Herzog, tot zijn schaamte in gezelschap van zijn dochtertje, genoodzaakt de revolver af te geven. Meneer de professor belandt op het politiebureau, waar hij niet veel anders wordt behandeld dan de eerste de beste draaideurcrimineel. Madeleine bezoekt het bureau om een belastende en intens gemene verklaring af te leggen. Ze eten groene salade en drinken mensenbloed, nietwaar? Kutwijven zijn het.

Maar nu hij in praktisch opzicht de bodem bereikt, blijken de kwellingen in de ziel ineens een stukje makkelijker te dragen. Er gloort hoop. En hij komt voorzichtig in verzet tegen de teneur van de beginzin van de roman: 'Als ik gek ben, vind ik het best hoor, dacht Moses Herzog.'

Wat is nu de mokerende kracht van Herzog? Er zijn tenslotte wel meer romans over midlifemannen die lijden aan zielepijn, vrouwenhaat en doodsangst.

De hele roman is uiteindelijk een spervuur van briljante en onontkoombaar geformuleerde ideeën en inzichten die Herzog ventileert - en de mokerslagen die de roman uitdeelt is dat geen briljant inzicht en dito idee hem ook maar een millimeter verder brengt.

Moses Herzog is het slachtoffer van datgene wat hij als zijn grootste kracht beschouwt: zijn onovertroffen denkvermogen. Een slachtoffer die geen flauw benul heeft wat je vervolgens moet doen en denken als slachtoffer.

Herzog verscheen in 1964 en droeg in belangrijke mate bij aan de toekenning in 1976 van de Nobelprijs voor de literatuur. Voor en na die toekenning is er veel geschreven over het raadsel dat Moses Herzog heet en over de aantrekkingskracht van de vuistdikke roman waarin zo weinig gebeurt en waarin zo veel en zo jachtig wordt nagedacht.

Zelf zei Saul Bellow jaren later over de roman, in een van die befaamde schrijversinterviews in het tijdschrift The Paris Review: 'Voor mij geldt dat als een belangrijk thema van Herzog dat het individu gevangen zit in een beschamend isolement. Hij voelt zich vernederd en vecht ertegen op een komische manier.' So far so good- ook hierover kun je stellen: er zijn meer romans te vinden over dit 'beschamend isolement'. Maar dan vervolgt Bellow: 'Uiteindelijk komt Moses tot de het inzicht dat wat hij als zijn intellectuele 'privilege' beschouwde, niet meer is dan een andere vorm van slavernij. (...) Iedereen die zich van overtollige ideeën bevrijd heeft om een eerste nieuwe stap te zetten, heeft iets van betekenis gedaan.'

Moses Herzog moet afstand nemen van wat hem heeft gevormd en waar hij om wordt geprezen, door vakgenoten, vriendinnen en verwanten: zijn fenomenale scherpzinnigheid. Ook de uitzonderlijk slimme mens is in een bepaalde fase van zijn leven een slaaf - niet van zijn tekortkomingen, maar van zijn kwaliteiten.

Die vorm van versluierde slavernij komt mokerend aan bij de lezer. Ook wie heer en meester is over zijn gedachten en ideeën ontkomt niet aan de erkenning uiteindelijk een slaaf te zijn.

Bam!
 


IRP:   Grunberg en moeder:  hangt hij aan omdat hij vrouwen niet snapt, en van de liefde van zijn moeder is hij zeker


Naar Cultuur, gelijkheid , Albanese cultuur , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]