De Volkskrant, 08-03-2014, door Marcel Hulspas .2010

De definitieve studie naar de ontvangst van Spinoza in Nederland

Tussentitel: Was Spinoza een atheďst of een diepzinnig denker 'dronken van God'?

Spinoza is gecanoniseerd. Sinds 2006 is hij een van de vijftig 'vensters' in de canon van de Nederlandse geschiedenis. En dat heeft hij eigenlijk te danken aan één persoon: de gesjeesde theologiestudent Johannes van Vloten. Die heeft Spinoza gemaakt tot de nationale held die hij nu is. En dat terwijl Van Vloten alles in zich had om Spinoza's op dat moment twijfelachtige reputatie voorgoed om zeep te helpen.

Johannes van Vloten werd geboren in 1818 in Kampen. Als zoon van een predikant was hij voorbestemd ook predikant te worden, maar door zijn opvliegende karakter vloog hij al spoedig uit de bocht. Tijdens zijn studietijd in Leiden maakte hij kennis met de Duitse idealistische filosofen, met name Schleiermacher, die de georganiseerde religie beschouwde als niet meer dan een stadium in de geestelijke wording van de mens. En via de Duitsers maakte hij kennis met Spinoza. De joodse filosoof werd zijn grote held. Zijn morele en filosofische kompas richting geestelijke vrijheid.

Spinoza was in de loop van de 18de eeuw in de vergetelheid geraakt. Zijn filosofisch systeem, met die beroemd/beruchte gelijkstelling van God en natuur, was sterk geënt op het systeem van René Descartes. Omstreeks 1730 werd het cartesianisme verdrongen door het empirisme, met als nieuwe held Isaac Newton. Spinoza dreigde Descartes achterna te gaan, ware het niet dat de Duitse idealisten in hem hun grote voorloper ontdekten. Spinoza was niet de vreselijke atheďst waarvoor 'gematigde' Verlichtingsfilosofen hem hadden versleten, maar juist een uiterst diepzinnig religieus denker, een filosoof 'dronken van God', zoals de dichter Novalis het formuleerde. Zijn cartesiaanse aanpak werd als verouderd beschouwd maar zijn godsbeeld werd op handen gedragen.

Van Vloten, die in 1862 een biografie van Spinoza publiceerde, zat al snel op de atheďstische lijn. Hij presenteerde Spinoza in den lande als de profeet van een 'liefdevollen en verstandigen mensch, die voor den Kristen in de plaats moet treden'. Daar kwam bij dat hij onmogelijk in de omgang was. Er was, kortom, alle reden om Van Vloten en zijn Spinoza te verketteren. Maar dankzij zijn onvermoeibare inzet en enthousiasme, zijn boeken, polemieken en lezingen slaagde Van Vloten erin zijn persoonlijke held aanvaard te krijgen als de grootste Nederlandse filosoof aller tijden. Misschien wel de grootste wereldwijd.

En zonder Van Vloten was er dus ook geen Spinoza van de Rotterdamse hoogleraar Henri Krop geweest. Dit is ongetwijfeld (al was het alleen maar gezien de omvang) de definitieve studie naar de ontvangst van Spinoza in Nederland. Krop beschrijft (het is taaie kost) de filosofische repliek op Spinoza's werk in de vroege 18de eeuw, de korte stilte die daarop volgde en de hernieuwde, sindsdien alleen maar groeiende belangstelling voor zijn werk. Eerst in Duitsland rond 1780 en daarna (zoals Heine constateerde: daar gebeurt alles een halve eeuw later) hier in ons land. Na 1900 werd Spinoza vooral aanbeden door amateurfilosofen op zoek naar een verheven vorm van wat we nu 'ietsisme' zouden noemen. Maar ook zij, en hun verenigingsleven, worden door Krop uitgebreid en met respect besproken.

Het beeld van de filosofische kluizenaar, de teruggetrokken godzoeker, moest al in 1896 worden verlaten, na de publicatie van K.O. Meinsma's Spinoza en zijn kring. De filosoof, zo constateerde Meinsma, zat niet in zijn eentje te broeden op zijn werken maar onderhield contact met een flink aantal gelijkgestemden. De recente belangstelling voor de wortels van de Verlichting in de Republiek heeft Spinoza's faam nog hoger opgestuwd. Sinds een jaar of tien, sinds de publicatie van Radical Enlightenment van Jonathan Israel, geniet hij zelfs de reputatie van een revolutionair. Israel beschouwt Spinoza als de bron van het radicale Verlichtingsdenken. Een man wiens ideeën langs illegale weg verspreid werden en overal met afschuw werden ontvangen, maar die alle oude zekerheden om zeep heeft geholpen. Zonder Spinoza geen Verlichting, geen democratie, geen Franse Revolutie.

Israel legt de nadruk op de invloed van Spinoza's maatschappijkritiek; in die tijd zélf waren velen juist gefascineerd door zijn ethiek. Spinoza had, zo constateerde de Duitse filosoof Hegel rond 1807, uitsluitend op basis van de rede en de rationaliteit een nieuwe, humanistische moraal en religie geschapen. Hij beschouwde Spinoza daarom als de grondlegger van de moderne wijsbegeerte. Hegels dialectiek, maar ook het denken van tijdgenoten als Kant en Fichte, én van Hegels leerlingen zoals Feuerbach en Marx - eigenlijk zijn het allemaal kanttekeningen bij Spinoza.

Van Vloten was misschien een onmogelijk mens, maar zijn held heeft dat venster ruimschoots verdiend.


Henri Krop: Spinoza - Een paradoxale icoon van Nederland. Uitgeverij Prometheus Bert Bakker; 800 pagina's; euro 49,95.


Naar Cultuur, gelijkheid , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]