De Volkskrant, 27-06-2014, column door Dominique Moisi, politicoloog .2008

De terugkeer van de slaapwandelaars

Tussentitel:  Complexere politie omgeving zal middelmatige leiders overmeesteren

Op 28 juni 1914 werden aartshertog Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie vermoord in Sarajevo - het begin van een serie slechte besluiten die uitmondde in de Eerste Wereldoorlog. Een eeuw later wordt de wereld opnieuw opgeschrikt door conflicten en onzekerheid, onder meer in het Midden-Oosten, OekraÔne en de Oost- en Zuid-Chinese ZeeŽn. Kan begrip van de vergissingen die zijn begaan in 1914 de wereld helpen een nieuwe grote catastrofe te voorkomen?

Zeker, de wereldorde is drastisch veranderd. Maar het toenemende gevoel dat we de controle kwijt zijn geraakt over de loop van de geschiedenis, samen met twijfel aan de capaciteiten en principes van onze leiders, verleent een zekere relevantie aan de gebeurtenissen in Sarajevo in 1914.

Een jaar geleden nog maar zou de vergelijking met de zomer van 1914 kunstmatig geleken hebben. De enige parallel die je kon trekken had betrekking op AziŽ: zou China zich geleidelijk ontwikkelen tot een moderne equivalent van Duitsland onder keizer Wilhelm II?

De afgelopen maanden is de mondiale context echter sterk veranderd. Gezien recente ontwikkelingen in het Midden-Oosten en Oost-Europa zou je kunnen beweren dat de hele wereld is gaan lijken op Europa in 1914. Al is de situatie vandaag misschien nog gevaarlijker. Tenslotte werd de wereld een eeuw geleden niet achtervolgd door het schrikbeeld van een nucleaire apocalyps. Toen de instrumenten voor de collectieve zelfmoord van de menselijke soort nog moesten worden uitgevonden, kon je oorlog nog steeds beschouwen, in de woorden van de Pruisische strateeg Carl von Clausewitz, als 'de voortzetting van politiek met andere middelen'.

Nucleaire wapens veranderden alles, met als gevolg een 'balans in terreur' die tijdens de Koude Oorlog escalatie voorkwam. Maar geleidelijk werd het concept van 'mutual assured destruction' (gegarandeerde wederzijdse vernietiging) steeds abstracter.

Iran probeert nu de Verenigde Staten ervan te overtuigen dat een fundamentalistisch kalifaat dat zich uitstrekt van Aleppo tot Bagdad een veel grotere bedreiging vormt dan nucleaire wapens. OekraÔne lijkt vooral bezorgd over een energie-embargo, niet Ruslands nucleaire arsenaal. Zelfs Japan, het enige land dat aan den lijve een nucleaire aanval ondervond, lijkt onverschillig over het feit dat China kernwapens bezit, terwijl het zich assertiever opstelt.

Kortom, 'de bom' lijkt niet langer ultieme bescherming te bieden. Deze verandering vloeit deels voort uit de mondiale expansie van kernwapens. Het was veel makkelijker andere landen te overtuigen van gemeenschappelijke regels toen deze uiteindelijk nog, ondanks hun onverzoenlijke ideologieŽn, veel van de westerse cultuur deelden.

Daarin ligt een tweede fundamenteel verschil tussen 1914 en 2014: Europa is niet langer het centrum van de wereld. Kiev vandaag kan niet worden vergeleken met Sarajevo een eeuw geleden. Het is nu onbestaanbaar dat een conflict dat in Europa begint uitmondt in een wereldoorlog - vooral ook omdat een groot deel van Europa onderling is verbonden door de EU die, ondanks haar huidige impopulariteit, oorlog tussen haar leden ondenkbaar maakt.

De echte risico's liggen buiten Europa, waar zo'n raamwerk voor vrede niet bestaat en waar de regels van het spel erg kunnen verschillen. In deze context is de groeiende angst in de wereld - geÔntensiveerd door de herinnering aan de moord op aartshertog Ferdinand, heel begrijpelijk.

Een jihadistische staat is opgestaan in het Midden-Oosten. Aziatische landen zijn begonnen met het creŽren van kunstmatige eilanden in de Zuid-Chinese Zee, in navolging van China, om hun territoriale claims daar te versterken. En de Russische president Vladimir Poetin jaagt openlijk zijn anachronistische imperiale ambities na. Deze ontwikkelingen zouden als waarschuwing moeten dienen dat de wereld niet tegelijk ťn de waarheid kan ontkennen ťn een ramp kan voorkomen.

In 1914 legden Europese leiders zich erbij neer, nadat ze gefaald hadden bevredigende compromissen te vinden, dat oorlog onvermijdelijk was. Zoals de historicus Christopher Clark het treffend stelde, ze 'slaapwandelden' de oorlog in. Hoewel 2014 duidelijk weinig gemeen heeft met 1914, deelt het een kenmerk van fundamenteel belang: het risico dat een steeds complexere veiligheids- en politieke omgeving de middelmatige leiders zal overmeesteren. Voordat ze eenmaal de risico's beseffen, kan de situatie al uit de hand zijn gelopen.

© Project Syndicate


Red.:  gedetecteerd door het Harry Mulisch-voorkomen op het fotootje. verschenen op vrijdag, op de plaats war ook Roger Cohen staat


Naar Allochtonen, leiders  , Allochtonen, lijst , Allochtonen, overzicht  , of site
home .
 

[an error occurred while processing this directive]