De Volkskrant, 20-12-2017, column door Max Pam 2009

De oorlog van allen tegen allen is van alle tijden

Tussentitel: Boem, een wereld van optimisme stort in!

Een mening kan zich zo diep in ons denken hebben ingegraven dat wij ons soms met een schok realiseren hoe geprogrammeerd en ge´ndoctrineerd wij zijn. Maar laat ik slechts voor mijzelf spreken en niet in termen van 'wij' en 'ons.

Een tijdje geleden was de bioloog Frans de Waal bij Zomergasten. De Waal heeft veel onderzoek gedaan naar het gedrag van apen en ik heb hem eens ge´nterviewd toen hij nog in Burgers' dierenpark werkte en aan het begin van zijn carriŔre stond.

De Waal beleed destijds al het inzicht dat mensen en apen dichtbij elkaar staan en niet veel van elkaar verschillen. Hij zou later de profeet van de empathie worden. Ook dieren zijn gezegend met een inlevingsvermogen dat hen in staat stelt zich te verplaatsen in een ander en te voelen wat die ander voelt. Wie dat kan, is geneigd om bij een conflict niet onmiddellijk de ander de kop in te slaan.

Kort daarop dronk ik koffie met de viroloog Jaap Goudsmit en het gesprek kwam op De Waal. Tot mijn verrassing deelde Goudsmit diens opvattingen niet. 'Het kan zijn', zei hij, 'dat de mens en de aap voor 97 procent overeenkomen, maar dan gaat het mij om die 3 procent dat wij van elkaar verschillen. Die vind ik veel interessanter, daarin zit de kern van de zaak.'

Op dat moment ging mijn mobiel. Ik verontschuldigde me en nam op. Toen het gesprek was afgelopen, zei Jaap fijntjes: 'Ooit een aap gezien die een telefoon heeft uitgevonden?' In verwarring liep ik naar huis. Eeuwenlang is de mens onder invloed van het christendom uitgeroepen tot de kroon op de schepping.

Daarna nam de biologie het van God over: nee, de mens was niets speciaals. De mens is ook maar een dier, verwant aan andere dieren. Als je iets wilde leren over zijn gedrag moest je niet de Bijbel lezen, maar biologie gaan studeren. Juist. En nu had ik gesproken met een viroloog - eigenlijk ook een soort bioloog - die juist op zoek was naar datgene wat de mens zo uniek maakt. En die, zo vermoed ik, niet eens in God gelooft.

Een soortgelijke ervaring had ik deze week toen ik las dat polemologen het oneens zijn over de gewelddadigheid van de mens. Ook hier had het empathievirus zich in mijn brein vastgezet. Eeuwen hebben mensen elkaar de hersens ingeslagen met knotsen, musketten en handgranaten, maar ondanks het feit dat oorlog voeren een technologisch hoogstandje is geworden door radarsystemen, bukraketten en drones is de wereld er alleen maar veiliger op geworden.

Althans, dat beweert de Canadese Harvardpsycholoog Steven Pinker in zijn boek Ons betere ik. Waarom de mens steeds minder geweld gebruikt. Hoe graag wilde ik hem niet volgen in zijn gedachtegang? Wat is er mooier dan dat ons geweten ertoe leidt dat de wereld beter wordt, ook al merken wij dat niet onmiddellijk om ons heen. Pinkers boodschap zat al zo in mijn hoofd dat ik ervan uitging dat wetenschappelijk onderzoek hem gewoon gelijk zou gegeven.

Maar helaas: een miesmacher in de persoon van de antropoloog Rahul Oka is door Pinkers bevindingen heen gefietst. Samen met een aantal collega's van de universiteit van Notre Dame (Indiana) is Oka tot de slotsom gekomen dat de mens in de loop der geschiedenis helemaal niet vredelievender is geworden.

Honderden conflicten hebben hij en zijn team bestudeerd - van de oude Chinezen tot Saddam Hoessein - en hun conclusie luidt: 'Wij zijn niet beter af dan vroeger. Wij kunnen onszelf niet op de schouder slaan'.

Boem, een wereldbeeld van optimisme stort in!

Uiteraard is het onderzoek van Oka door zijn collega's niet overal met open armen ontvangen. Polemologen maken graag ruzie, daar zijn het nu eenmaal polemologen voor. Volgens een bericht in de Volkskrant reageerde Pinker nogal zuur, terwijl Sinisa Malesevic - een hoogleraar in Dublin - vindt dat Oka 'de historische dynamiek van geweld' niet verklaart. Zo is er altijd wat.

De eerste die over de kunst van het oorlogvoeren heeft geschreven, was de Chinees Sun Tzu, die leefde in de 4de eeuw voor Christus.

Hij schreef: 'Oorlogvoeren is gebaseerd op misleiding. Daarom: wanneer krachtig, lijk machteloos. Wanneer actief, lijk inactief. Wanneer dichtbij, lijk ver weg. Wanneer ver weg, lijk dichtbij. Als ze een voordeel hebben, verleid hen. Als ze veilig zijn, wees voorbereid. Als ze sterk zijn, vermijd hen. Als ze nederig zijn, maak ze arrogant. Als ze rustig zijn, verstoor hun rust. Als ze verenigd zijn, verdeel ze. Als ze verward zijn, verpletter hen.'

Actuele woorden, er is inderdaad niets veranderd. En ik ken geen aap die zo'n briljante tekst heeft opgeschreven.


Web:
Max Pam wilde graag geloven dat de wereld er alleen maar veiliger op geworden is

Maar hij zag het wereldbeeld van optimisme instorten
TT:
Die 3 procent waarin apen van mensen verschillen, daarin zit de kern van de zaak 
Wat is er mooier dan dat ons geweten ertoe leidt dat de wereld beter wordt
Wij zijn niet beter af dan vroeger. Wij kunnen onszelf niet op de schouder slaan
Oorlogvoeren is gebaseerd op misleiding





Red.:



Terug naar Joods racisme , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]