De Volkskrant, 06-01-2014, door Gidi Heesakkers .2011

Beschouwing | 25 jaar Lingo

Lucille's Balls

Lingo viert deze week onder leiding van presentatrice Lucille Werner z'n 25-jarig jubileum. Negen verklaringen voor het succes.


1 Nederland is een puzzelnatie
Lingo's zegetocht begint eind jaren tachtig aan de rand van een hotelzwembad in Los Angeles. Daar krijgt producent en programmamaker Harry de Winter al zonnebadend een videoband aangereikt. Op de tape: woord- en taalspel Lingo, verzonnen door de Amerikaan Ralph Andrews. Met een welgemeend 'I hate gameshows' kijkt De Winter het gegeven paard in de bek, maar de videoband gaat toch in de koffer mee naar huis. Een paar weken later informeert de VARA of hij niet nog een spelletje in de aanbieding heeft. Korte tijd later komt Lingo op tv en prijst De Winter zich gelukkig met de rechten.

Dat is althans één lezing van het succesverhaal. Volgens spelletjesman Jan Meulendijks, bedenker van Tien voor taal en Herexamen, ligt het anders. Hij zegt dat de VARA zijn WinTV en De Winters bedrijf IDTV vroeg met voorstellen te komen voor een programma. De omroep had een kijkerspanel samengesteld dat twee spelletjes van IDTV te zien kreeg en Lingo, dat door de Amerikaanse agent was beloofd aan WinTV. Het panel koos unaniem het laatste.

Meulendijks, eerder in de Volkskrant: 'Pieter van Huystee, die de IDTV-spelletjes liet zien, lichtte daarop zijn baas Harry de Winter in. Vervolgens heeft Harry achter onze rug om de bedenker van Lingo benaderd. Dat was een wat labiele meneer en waarschijnlijk heeft Harry met de geldbuidel gezwaaid.' Zo verloor Win TV op pijnlijke wijze de slag om Lingo.

Waar de kijkcijfers in de VS te wensen overlieten, valt hier de krachtenbundeling van Mastermind en bingo direct in de smaak. In de prille beginjaren keken er meer dan twee miljoen mensen naar. Toen werd Lingo één keer per week uitgezonden en was er nog geen concurrentie van commerciële omroepen.

'We wonen in een puzzelland', verklaart Ton Verleg, sinds 2005 eind- redacteur bij het programma. Dat geloven ze ook bij uitgeverij Keesing, de grootste Nederlandse uitgeverij van puzzeltijdschriften. Bij het 75-jarige bestaan van de titel Denksport liet Keesing het uitpluizen door onderzoeksbureau TNS NIPO: zo'n 8,3 miljoen Nederlanders van boven de 15 jaar puzzelen weleens. Taalspellen zijn populair, getuige ook de Wordfeud-rage in 2011.

2 Lingo is altijd vrolijk
Door de jaren heen heeft Lingo vier spelleiders gehad. Pionier was Robert ten Brink (1989-1992). Hij werd opgevolgd door Mister Lingo François Boulangé (1992-2000), die het in bretels schopte tot cultfenomeen. Nimmer vloekten zijn multicolor-outfits met het typische jarennegentigdecor. Bij de overname door de TROS, in 2000, trad Nance Coolen aan en sinds 2005 zitten we in het Lucille Werner-tijdperk, misschien wel het gezelligste in de geschiedenis van het spel.

Alles is eraan gelegen de sfeer op te stoken tot een zweterig feestniveau. Met humor en zichtbaar plezier ondervraagt Werner de moeders, dochters en beste vrienden die het spel komen spelen. Ze wil alles en meer weten over hun professies, studies en hobby's. Meedoen aan Lingo is leuk, stralen de teams uit als ze bij binnenkomst het publiek een high five geven, voordat ze op een drafje naar hun desk gaan. Meedoen is bovendien belangrijker dan winnen; bij verlies wordt nooit lang stilgestaan. Hop, door naar de finale. Bovendien hoeft niemand met lege handen naar huis: wie buiten de geldprijzen valt, krijgt een Lingo-tas.

Bij het aanstekelijke enthousiasme van Lingo steken andere spelletjesprogramma's wat zouteloos af. Bij Jan Slagters MAX Geheugentrainer is het stukken makkelijker wegdommelen. Maar ook bij wijlen Get the Picture en That's The Question ging het er een stuk tammer aan toe, mede door een gebrek aan publiek.

Want ook de joelende Lingo-tribune, sinds de laatste verhipping van het decor prominent in beeld, bezorgt het programma een aangename mate van opgefoktheid. In het 35-koppige Lingo-team zit een publieksopwarmer die de toeschouwers in de juiste uitgelaten stemming brengt. Veel is daar niet voor nodig, zegt eindredacteur Verleg. 'Het zijn allemaal vrienden van kandidaten, vaak met het voornemen minstens drie keer 'groen!' te roepen.'

De introductie van onzichtbare sidekick JP was een goede zet
De galmende Gaston Starreveld-stem van Lingo heeft nooit een kater. Hallo en welkom bij het monument onder de Nederlandse quizzen! Lingooooooo! Met vandaag in team 1 vriendinnen Brigitte en Wendy! Brigitte is receptioniste en Wendy medisch secretaresse! En in team 2 moeder en zoon Jolanda en Michael! Jolanda is administratief medewerker en Michael werkt in een congreshotel! En hier uw Lingo-dagvoorzitter! Lucillllllllllllllllllle!

De stem is van JP, sinds 2005 als sidekick en jurylid degene die uitsluitsel moet geven over dubieuze woordkeuzen. 'Op de selectiedag zijn de kandidaten naar twee dingen nieuwsgierig', vertelt Verleg. 'Ze willen weten hoe de ballen voelen en hoe JP eruitziet.' Lingo houdt de mythe rond JP graag in stand, al is hem uit beeld houden eigenlijk niet meer dan een running gag; oud-leraar Nederlands Jan Peter Pellemans laat zich eenvoudig googelen. JP hoort net zo lang bij Lingo als presentatrice Werner, met wie hij amusante onderonsjes heeft:

'JP?'

'Ja.'

'Hou jij van dansen?'

'Enorm.'

'Kende gij een beetje met de voetjes van de vloer?'

'Jazeker, maar alleen op discomuziek.'

'Alleen op discomuziek? Wat is dat nou toch allemaal weer ouderwets?'

'Oh nou ja, een beetje house kan ik ook nog wel aan. Dat gaat heel soepel.'

'Want op Lingo-feestjes dans je bijna nooit, ben je een beetje het muurbloempje. Ik houd van electric boogie.'

'Oké, snap ik. Zullen we gaan lingoën?'

Iedereen kan meedoen
Er zijn drie opnamedagen per maand. Op zo'n dag worden zeven afleveringen opgenomen. Ook komen er potentiële deelnemers langs voor een selectietest. 'Als Lucille in het programma een oproep doet voor nieuwe inschrijvingen, zijn er binnen twee weken 1.500 gegadigden', vertelt Verleg.

Iedereen die zich opgeeft, mag een selectietest komen doen, met als doel de kwaliteit hoog te houden. 'De enige voorwaarde voor deelname is dat kandidaten het spel écht onder de knie hebben', zegt Verleg. 'Het is niet leuk om te kijken naar mensen die steeds lang moeten nadenken en de regels niet in de vingers hebben.'

De redactie streeft ernaar 'een afspiegeling van de maatschappij' achter de desks te plaatsen. Verschillende leeftijden dus, niet elke dag een Limburger en hoog- en laagopgeleid door elkaar. Verleg: 'Lingo is voor iedereen, voor de stratenmaker en de intellectueel. Ik heb alle beroepen al eens zien langskomen.' Maar, geeft hij toe, onder de inschrijvers zijn meer stratenmakers dan professoren.

Het spel heeft een prettige vaart
Snelheid in het spel is voor Lingo belangrijk, legt Verleg uit. De afterdinnerdip ligt op de loer rond het uitzendtijdstip en niemand kijkt graag naar treuzelende kandidaten. Waar François Boulangé zijn uitzendingen steevast begon met uitgebreide intakegesprekjes, waagt Werner zich tegenwoordig direct aan het spel.

Dat Lingo de zapper te grazen neemt, komt vooral door het opdringerige meespeelelement. 'Robert ten Brink verwoordde het laatst goed: op het moment dat je langszapt, wil je weten of jij het sneller en beter doet dan de kandidaten.' En dat alles in twintig minuten: niet te kort, niet te lang.

Auditief zit het programma goed in elkaar
De concurrentie legt het niet alleen af op sfeer, maar ook op het essentiële element geluid. De bliepjes in Get The Picture klonken tergend, om maar te zwijgen over het fluisterstemmetje in That's The Question.

Het sounddesign van Lingo daarentegen deugt van alle kanten. Weinig geluiden sluipen zo lekker door de gehoorgang als het geluid van een hand die door de Lingo-ballenbak graait. Het zijn speciale racquetballs uit de VS, vertelt Verleg, 'lekker zachte ballen' die 'een fijn geluid' maken. Dat hoort in de huiskamer extra aangenaam aan vanwege een microfoontje in de ballenbak. En zo kan het dat 'lingoballen graaien' op je bucket list kan staan.

De ballen zijn door de jaren heen woordgrapgeniek gebleken. Ex-presentator Boulangé staat bekend om zijn onuitputtelijke variaties op 'jullie mogen een bal pakken': 'van ballemans', 'van ballenstein' en 'nu mag er gebald worden'.

Er liggen altijd genante versprekingen op de loer
In Lingo is altijd een onderhuidse spanning voelbaar. Versprekingen, verkeerd begrepen spelregels en ongemakkelijk gekozen woorden lijken nooit ver weg. 'Dutch Game Show Contestant Gives Most Inappropriate Answer Of All Time', kopt de Amerikaanse nieuwssite The Huffington Post in 2011. Dankzij kandidaat Laurens haalt Lingo het wereldnieuws, de enige keer in 25 jaar. Na 'curiosa' en 'chalets' oppert hij het zevenletterwoord 'cumshot', uitgesproken als 'cums-hot'. Verontschuldigend: 'Ja, het stond in het woordenboek, dus...'

Het publiek lacht, Werner werpt JP een vragende blik toe. 'Ik weet niet wat dit is JP?' JP weet het wel, 'maar ik weet niet of ik dat om drie over zeven kan vertellen in Lingo. Een bepaald hoogtepunt uit een scène van een film dat je pas heel laat ziet.'

Werner pleit ervoor dit soort missers in de montage te houden. 'Pakt iemand drie ballen in plaats van twee, dan laat ik het lekker gebeuren', zei ze tegen Nu.nl. 'Alles wat in Lingo gebeurt, moeten we zichtbaar maken.'

Cums-hot is niet de enige internethit. Ook de zogenoemde 'Rookvrouw' is een populaire gast op YouTube-feestjes. Joke uit Dordrecht, op het oor niet vies van een peuk of veertig per dag, kreeg na haar deelname in 2008 een eigen fanpagina op Facebook. Ook doken er Rookvrouw Remixen op. Net zo goed voor een gulle lach zijn minder getalenteerde kandidaten die per abuis verzeild lijken te zijn geraakt in 'een spannend spelletje spellen'.

Lingo werkt als spellingchecker
Met enige regelmaat blijkt het spel krachtvoer voor taalnazi's. Als JP een woord verkeerd beoordeelt, stromen de corrigerende reacties binnen. 'Veel kijkers nemen het uiterst serieus', vertelt Verleg. 'Lingo is echt hun spelletje.'

Ook Werner krijgt geregeld op haar kop in het Lingo-gastenboek op de website van de TROS. 'Kan Lucille stoppen met het woord BALLEKE?!? Het is een Brabants woord en geen ABN. De ergernis wordt groter en groter, want ze gebruikt dit woord steeds vaker.'

Sommigen hopen via JP hun conflicten met de Nederlandse volksmond te beslechten. 'Wij ergeren ons aan het veelvuldig gebruik van 'hartstikke'. Zou jij dit in het programma Lingo willen aanpakken? De betekenis is morsdood door een steek door het hart en dat is natuurlijk allerminst een aardige opmerking.'

Lingo is zowel camp als goede gewoonte
Geen succes zonder de 'lieve mensen thuis', zoals Werner de kijkers aanspreekt. Sinds halverwege de jaren negentig is Lingo bijna dagelijks op tv en kijken er gemiddeld tussen de 700 en 800 duizend kijkers. Onder hen zijn nog altijd vooral 50-plussers, een gegeven dat het programma in 2006 bijna de genadeklap bezorgde. De uitspraken die premier Jan Peter Balkenende over de aangekondigde teloorgang deed, staan in het collectieve geheugen gegrift.

Veel Lingo-kijkers zijn gewoontedieren, denkt Verleg. 'Het programma is voor hen een ritueel zonder grote verrassingen.' Voor anderen is Lingo camp geworden, zei Lucille Werner twee jaar geleden in deze krant. 'Vroeger was het misschien truttig, nu is Lingo gewoon lachen en ook populair onder studenten.' Niet voor niets zijn de meeste deelnemers tussen de 18 en 35 jaar.

Het besef dat je Lingo tegelijkertijd gezapig en leuk kunt vinden, heeft zich met de komst van Werner als presentatrice in de kern van het programma genesteld. Ze weet dat het in sommige studentenhuizen een dingetje is als zij van haar desk wegloopt en mag daar graag mee spelen in gesprekken met studentikoze kandidaten. Dat Lingo in sommige gelederen geldt als gewaardeerde kitsch is botox voor het spel.



Red:  


Naar Cultuur, gelijkheid , Albanese cultuur , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]