De Volkskrant, 20-06-2013, door Floortje Smit .2010

Analyse | Superman

Is het een vogel? Een vliegtuig? Nee, het is..

Zomaar een man met een rode onderbroek over zijn kleding? Voor veel mensen is Superman heel wat meer. Bij het verschijnen van de nieuwste film over de superheld zet V zijn opvallendste incarnaties op een rij.


Tussentitel: Zelfs de meest creatieve speculaties zaten ernaast

1 Een joodse fantasie
Joseph Goebbels wist het wel. Superman was een Jood. Tenminste, dat schijnt hij ooit eens boos geroepen te hebben.
    Dan was hij niet de enige of eerste die dat vermoeden had - al sinds het verschijnen van de eerste strip in 1938 werd erover gespeculeerd.
    Neem alleen Supermans voorgeschiedenis: als baby werd hij door zijn ouders in een ruimteschip geplaatst en weggestuurd omdat hij anders gedood zou worden. Net als Mozes in zijn rieten mandje. Toeval? Niet als je weet dat dit verhaal is bedacht door twee Joodse jongens, Joe Shuster en Jerry Siegel.
    En zo zijn er wel meer Joodse elementen - onbewust, aldus de geestelijk vaders zelf - het verhaal ingesijpeld. Zo zou zijn buitenaardse naam, Kal-El, in het Hebreeuws zo ongeveer 'stem van God' betekenen en het embleem op zijn borst lijkt met een beetje goede wil op een halve davidster.
    Net als de Joodse Amerikanen was Superman bovendien een immigrant, geplaagd door schuldgevoel omdat hij geliefden (zijn adoptievader) niet heeft kunnen redden van de dood en door angst vervolgd te worden omdat hij anders is. Zijn enige zwakke plek is een overblijfsel van zijn moederland: krypton. 'Clark Kent, alleen een Jood zou die naam voor zichzelf kiezen', laat Michael Chabon in zijn met een Pulitzer bekroonde sleutelroman The Amazing Adventures of Kavalier & Clay (2000) zeggen.

2 Amerika
Supermans geschiedenis is zo onlosmakelijk verbonden met die van Amerika dat hij symbool is gaan staan voor het land. Zo moest Superman, net als veel van zijn lezers, zich staande weten te houden als immigrant in een vreemde nieuwe wereld. In zijn eerste jaren van zijn carrière, de tijd van Al Capone en de drooglegging, nam hij het op tegen criminelen. Hij speelde een rol tijdens de Tweede Wereldoorlog - ook letterlijk, doordat hij als propagandamiddel werd ingezet door het Amerikaanse leger -- en kreeg in die tijd bij de radioserie The Adventures of Superman (1940-1951) het motto 'waarheid, gerechtigheid, the American way' mee.

In de Koude Oorlog moest hij het opnemen tegen schurken met griezelige nieuwe, vaak radioactieve technieken; tijdens de individualistische jaren daarna werden ook zijn problemen persoonlijker.

Toen Superman in 2011 in een strip zei dat hij zijn Amerikaanse identiteit wilde inleveren -- zodat hij niet langer als instrument gezien zou worden van de Amerikaanse regering - stond het land dus op zijn kop. In Man of Steel wordt hij ontegenzeggelijk teruggeclaimd: als een legerofficier vraagt hoe hij kan vertrouwen dat hij zich niet tegen de Amerikanen zal keren, lacht hij diens zorgen weg. 'Ik kom uit Kansas. Amerikaanser wordt het niet.'

3 Bestrijder van de Ku Klux Klan
Superman maakt in de boekjes en films korte metten met slechteriken en hun snode plannen, in werkelijkheid deed hij dat ook. Met een beetje hulp: schrijver Stetson Kennedy was kort na de Tweede Wereldoorlog undercover gegaan bij de in populariteit toenemende, racistische organisatie Ku Klux Clan. Zijn bevindingen lekte hij naar de radiomakers van de Supermanradioserie, die na de Tweede Wereldoorlog net behoefte hadden aan nieuwe vijanden. Onze held nam het vervolgens in zestien afleveringen op tegen mannen met witte puntmutsen - de Clan of the Fiery Cross - waarbij de makers de geheimen van de organisatie verklapten voor miljoenen luisteraars.

Dat was funest voor de air van geheimzinnigheid rondom het genootschap. Sommige schrijvers claimen zelfs dat de nieuwe aanwas binnen twee weken tot nul was gereduceerd en dat de bijeenkomsten van de KKK werden bezocht door mensen die ze belachelijk maakten.

4 Een fascist
Een paar jaar nadat de misschien wel Joodse superheld in werkelijkheid de racistische KKK had bestreden, werd hij uitgemaakt voor precies het omgekeerde. Volgens Frederic Wertham was Superman juist een fascist. Hij schreef het boek Seduction of the Innocent (1954), waarin hij verband legt tussen strips en jeugddelinquentie. Het verhaal van Superman leert kinderen het sadistische genoegen om anderen gestraft te zien worden terwijl ze zelf buiten schot blijven, schreef Wertham. 'Of ze fantaseren dat ze zelf supermensen zijn, met vooroordelen over zwakkeren. Of het maakt ze onderdanig en gevoelig voor sterke mensen die al hun problemen voor ze zal oplossen - met geweld.'

Via zijn boek en een onderzoekscommissie werden de stripuitgeverijen uiteindelijk gedwongen via een gedragscode grenzen te stellen aan het expliciete geweld. Maar dat Superman een vermomde fascist is, is een idee dat weinigen echt serieus nemen. Alhoewel stripprofessor Chris Gavaler in Journal of Graphic Novels and Comics onlangs wees op de opmerkelijke fascistische invloedbronnen op de superheld: zijn outfit blijkt via via juist geïnspireerd op dat van de gemaskerde Klan-leden. Net als zijn filosofie van eigenrichting.

5 Een moderne mythe voor de kantoorslaaf
Wie Superman ziet als lichtend voorbeeld op de werkvloer is niet de enige. Er bestaat zoiets als het Superman Complex: iemand lijdt dan aan een ongezond verantwoordelijkheidsgevoel, gevoed door het idee dat alleen hij of zij in staat is een taak te vervullen of mensen te behoeden voor misère. Umberto Eco schreef in 1972 al dat 'elke accountant in elke Amerikaanse stad' zich kan personifiëren met Superman via de kleurloze Clark Kent, en zo geloven dat ook zij ooit de middelmaat kunnen overstijgen. Een wat treurig en hopeloos verlangen naar macht is het, in de tijd dat de mens een nummer is.

Dat verlangen is inmiddels iets positiefs geworden: in 2005 verscheen een zelfhulpboek onder de titel Superman Complex - vol met tips om boven jezelf uit te kunnen stijgen.

Er zijn zelfs mensen die hun Supermanroeping nog serieuzer nemen: wereldwijd bestaan genootschappen die gemaskerd de straten veilig proberen te houden.

6 Een tulpa
Superman bestaat echt. Schrijver van Supermanverhalen Alwin Schwartz ontmoette hem in een New Yorkse taxi. Dat schreef hij in 1997 in zijn autobiografie An Unlikely Prophet. Daarin stelt hij dat Superman een tulpa is - een Tibetaanse boeddhistische benaming voor een wezen dat tot leven is gebracht door wilskracht en gedachten.

Zo levend zelfs dat Schwartz samen met de man van staal de eigenschappen van zijn cape kon bespreken tijdens hun ritje door New York.

7 Een natuurkundeleraar
Superman tart alle wetten van de natuurkunde, maar stimuleert ook de kennis erover. Neem bijvoorbeeld het scheerprobleem, dat komiek Conan O'Brien aankaartte, nadat hij de trailer had gezien van Man of Steel: als Superman werkelijk de man van staal is, hoe heeft hij zich dan geschoren? Scheermessenfabrikant Gilette gebruikte het meteen als reclamecampagne: ze lieten beroemde nerds dit verklaren aan de hand van natuurkundige theorieën.

En zo zijn er meer kwesties die de middelbare schoolleraar kan gebruiken om de aandacht erbij te houden. Als Lois Lane naar beneden valt, en Superman vangt haar op, met die armen van staal van hem, zou ze dan niet in drie stukken worden geslagen? Het is de vraag die Sheldon zijn vrienden stelt in de televisieserie The Big Bang Theory. En hoe wast Superman zijn supermanzweet uit zijn pak?

Meer inspiratie is te vinden in boeken als The Physics of Superheroes en bloedserieuze wetenschappelijke dissertaties die op internet circuleren.

8 Een filosoof
Als superman rechtvaardig is, is zijn gebruik van geweld dat dan ook? Wat zegt zijn verschijning over identiteit? En over het nature versus nurture-dilemma? Superman en zijn avonturen zijn een vruchtbare inspiratiebron voor filosofen, zo blijkt bijvoorbeeld uit het onlangs verschenen Superman and Philosophy: What Would the Man of Steel Do?

9 Jezus
Bij de release van Superman (1978) was de parallel al overduidelijk, maar Man of Steel maakt er helemaal geen geheim meer van: Superman is Jezus.

'Heeft God mij dit aangedaan?' vraagt een jonge Clark Kent zijn vader. 'Ergens heb je nog een vader. En die heeft je naar de aarde gestuurd met een reden', zegt die dan.

Alsof dat nog niet expliciet genoeg is, laat regisseur Zack Snyder hem nog door de lucht zweven met de armen gespreid, als een moderne Christus, en bezoekt Clark Kent een kerk voor advies. Waarna hij - een man van 33 - de edele taak op zich neemt om de mensheid hoop te geven.

De christelijke ondertoon werd zelfs in de publiciteit gebruikt: een theoloog schreef een notitie bij de film, zodat pastoors Man of Steel als voorbeeld konden gebruiken in hun preken. Die kregen ook meteen een gratis vroege voorstelling te zien: 'Ik zag het verhaal van Christus en de liefde voor God was verweven met het verhaal' jubelt een pastoor op de site van CNN.



Lees verder op pagina V5

Pulitzer Prize

Het verhaal van de geestelijk vaders van Superman, Joe Shuster en Jerry Siegel, en het drama rondom hun rechten, inspireerde schrijver Michael Chabon tot zijn boek The Amazing Adventures of Kavalier & Clay (2000). Met dit epos over de beginjaren van de stripindustrie won hij een Pulitzer Prize.

Pensioen

Op het moment dat Superman (1978) gemaakt werd, werkte bedenker Jerry Siegel volgens het boek Striphelden op de divan (Jaap van Ginneken) voor 635 dollar per maand in een postsorteerkamer; zijn vriend Joe Shuster was vrijwel blind, werkloos en woonde bij zijn broer in huis. Woest riep Siegel op de film te boycotten tot hun rechten waren erkend - na enkele jaren ging Warner overstag en gaf hen een pensioen van 20.000 dollar per jaar, dat later nog iets steeg.

Vervolg van pagina V3

Kirk Alyn, Titels: tv-series Superman (1948) en Atom Man Vs. Superman (1950)

Vloek? Alyn was de eerste belichaming van Superman. Hoewel hij aanvankelijk niet op de aftiteling stond - niemand mocht weten wie Superman daadwerkelijk was - bleven regisseurs zijn gezicht onlosmakelijk verbinden met de cape en hij kreeg nooit meer een andere, echte rol.

George Reeves Titels: Superman and the Mole Men (1951) en tv-serie Adventures of Superman ('52-'58)

Vloek? Reeves' carrière kwam nooit meer van de grond. In 1959 werd hij dood gevonden, met een schotwond in zijn hoofd. Officieel was het zelfmoord, maar ook moord valt volgens hardnekkige verhalen niet uit te sluiten. In de film Hollywoodland (2006) worden drie scenario's onderzocht.

Christopher Reeve Titels: Superman (1978), Superman II (1980), Superman III (1983), Superman IV: The Quest for Peace (1987)

Vloek? Reeves verhaal ligt aan de basis van de verhalen rondom een Supermanvloek. In 1995 werd hij van van zijn paard geworpen en raakte hij tot aan zijn nek verlamd. In 2004 overleed hij na complicaties van zijn verwonding.

Dean Cain Titels :tv-serie Lois & Clark: The New Adventures of Superman (1993-1997)

Vloek? Cain heeft een productiebedrijf tegenwoordig. De laatste keer dat hij te zien was, was als celebrity in The Choice - een combinatie van The Voice en een datingprogramma.

Acteur Brandon Routh Titels: Superman Returns (2006)

Vloek? Na het nietszeggende Superman Returns werd Rouths carrière gekenmerkt door filmflops en bijrollen - als hij het scherm al haalde. Zijn eerstvolgende film, Without Remorse, werd nooit uitgebracht en hij werd volledig uit The Informers (2008) geknipt. Voor Man of Steel werd hij niet gebeld.

Acteur Henry Cavill Titels Man of Steel (2013)

Vloek? Cavill gelooft er niet in. 'Pech' noemt hij het. En het ziet er vooralsnog goed voor hem uit: begin deze maand werd bekend dat hij de rol van Tom Cruise overneemt in The Man from U.N.C.L.E. - van regisseur Guy Ritchie.

Niets zo slecht voor een acteercarrière als het spelen van Superman, zo wil het bijgeloof. Vloek of gewoon stom toeval?



IRP:  



Naar Wetenschap en religie , Wetenschap lijst , Wetenschap overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]