De Volkskrant, 16-05-2013, van verslaggever Martijn van Clamthout .2010

'Het leven van Ehrenfest had iets wanhopigs'
 
Van de briljante Leidse fysicus Paul Ehrenfest kwamen duizenden brieven boven tafel.


Museum Boerhaave in Leiden krijgt later deze maand het persoonlijke archief van de legendarische Oostenrijks-Nederlandse fysicus Paul Erhenfest (1880-1933). Een paar duizend nieuwe brieven, soms wel veertig kantjes lang, dagboekaantekeningen en telegrammen vertellen het verhaal van een gaandeweg steeds wanhopiger leven, vertelt museumdirecteur en wetenschapshistoricus Dirk van Delft

Alles al gelezen?
'Goeddeels, vooral die uit de laatste levensjaren. Ehrenfest is niet iets wat je snel loslaat.'

Waar komt zoiets vandaan?
'Particulier bezit van wijlen de Amerikaanse wetenschapshistoricus Martin Klein, die ooit het eerste deel van de biografie van Ehrenfest schreef. Dat stopt bij pakweg 1920. Van deel twee is het nooit gekomen.'

Te pijnlijk?
'We weten niet precies waarom hij er niet toe kwam. Ehrenfest schoot in 1933 in Amsterdam zijn zoon Wassik dood, die leed aan het syndroom van Down. En daarna zichzelf. Maar dat is welbekend.'

De familie wilde misschien niet dat het werd uitgeplozen?
'Dat is heel wel mogelijk. Klein had het materiaal van Ehrenfests weduwe Tatjana gekregen, voor zijn biografie. Maar de familie zag het liefst persoonlijke zaken daarin zo min mogelijk een plek krijgen. Overigens hadden we in Boerhaave zelf ook al een deel van de persoonlijke correspondentie. Dat nu alles bij elkaar komt, ook digitaal, is prachtig.'

Wie is Paul Ehrenfest?
'Een briljante theoretische natuurkundige, die in Leiden de grote Hendrik Lorentz opvolgde. De Socrates van de nieuwe natuurkunde. Een man ook met grote gevoelens. Boezemvriend van Einstein. Een befaamd docent, maar ook een totale bemoeial, tot aan de verloofdes van zijn promovendi toe.'

Nieuwe brieven, voer voor biografen?
'Het zijn heel veel persoonlijke documenten, die diepte geven aan Ehrenfests familiebanden, zijn warme relaties met leerlingen en naaste collega's, en aan zijn gevoelens van wanhoop en depressie. Aan zijn leerling Sem Goudsmit schrijft hij 'hoe liefde een anders grauw en tam bestaan splijt in verzengende vreugde en brandend leed'. Aan zoon Pawlik hoe hij worstelt met zijn huwelijk. Dat hij een tien jaar jongere vriendin heeft, Netty, en niet buiten haar kan: voor Tatjana reden van hem te willen scheiden. Dat hij haar smeekt het verzoek in te trekken. En dat hij later zelf een scheidingsverzoek doet, vanwege die vriendin. Door zijn zelfmoord is dat nooit bekend geworden.'

Is er nieuw licht op Ehrenfests dood?
'We wisten al heel wat uit brieven aan Jan Burgers, die al in Leiden waren. Ehrenfest had het gevoel vooral de nieuwe quantumnatuurkunde niet echt te bevatten. Zijn Leidse hoogleraarschap lag in de goot, vond hij. Hij leed aan een totaal gebrek aan eigenwaarde.'

En zijn zoon Wassik?
'Wassik is een enorme zorg voor zijn vader, vooral ook financieel vanwege de verpleging in een kliniek. In brieven waarin hij al zinspeelt op zijn zelfgekozen dood, piekert hij hoe zijn gezin die lasten moet dragen als hij er niet meer is. Geld is een probleem, daar is hij zeer mee bezig. En trouwens ook met het lot van joodse fysici in Duitsland nadat Hitler in 1933 aan de macht komt.'

Ehrenfest kiest voor een wel heel tragische oplossing.
'We hebben een paar briefjes die door Wassik zelf geschreven zijn: lieve papa, lieve mama. Maar Ehrenfest ziet alleen de donkere kanten van zijn zoons handicap. Tragisch en onmogelijk om onaangedaan door je handen te laten gaan.'


Op vrijdagmiddag 31 mei is in Museum Boerhaave een publiekssymposium over Ehrenfest. Zie www.museumboerhaave.nl.


Red.:   Kan niet omgaan met iemand die niet optimaal kan functioneren. Competitiedrift. Enzovoort



Naar Wetenschap en religie , Wetenschap lijst , Wetenschap overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]