De Volkskrant, 11-01-2014, door Aleid Truijens .2010

Non-fictie | Etty Hillesum (1914-1943) herdacht

Liefde en dweperij in nazitijd

Zelfs haar moordenaars wilde ze vergeven. De dagboeken van Etty Hillesum werden een voorbeeld voor zoekende zielen, decennia nadat ze in Auschwitz werd vergast. Honderd jaar na haar geboorte wordt de ultieme 'ietsist' uitgebreid herdacht.


Tussentitel: Ze creŽert een ruimte binnenin waar de beulen haar niet kunnen raken

Net als Anne Frank wilde ze schrijfster worden. Om te oefenen hielden ze allebei een dagboek bij, in de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog. Twee getalenteerde Joodse meisjes, Anne Frank geboren in 1929, Etty Hillesum in 1914. Komend jaar zouden ze respectievelijk 84 en 100 worden. Ze hadden een oeuvre op hun naam kunnen hebben als dat van generatiegenote Hella Haasse. Maar het bleef bij ťťn boek, dat oefenboek. In beide gevallen kostte het wat moeite om het uitgegeven te krijgen. Maar bestsellers werden het. Zo'n zeventig jaar nadat Anne en Etty in een concentratiekamp werden vermoord door de nazi's, worden hun boeken wereldwijd nog gretig gelezen.

Daarmee houden de overeenkomsten op. De dagboeken zijn zeer verschillend. Het dagboek van Anne Frank is hartverscheurend doordat het erin beschreven leven zo doodgewoon is. Acht mensen opeengepakt in een kleine ruimte, ze kibbelen, liegen en bedriegen - Anne beschrijft het met vilein plezier. Ze is een brutale puber, een verliefde bakvis die filmsterrenplaatjes boven haar bed plakt. Iedereen kan zich in dit kind herkennen, en dat doet iedereen ook. Anne Frank groeide uit tot een onverslijtbaar symbool. Een voorbeeldig slachtoffer, dat door ideologen en wereldverbeteraars van allerlei slag werd gekaapt. De 13-jarige werd een heilige, een bidprentje.

De dagboeken die Etty Hillesum schreef in 1941 en 1942 lenen zich minder voor politieke propaganda. De ik-figuur is een stuk vreemder dan de aandoenlijke Anne. De studente rechten en Slavische talen beschrijft hoe ze geneest van een 'verstopte ziel', hoe ze 'een honderd procent volwaardig mens' wordt.

Daarbij krijgt ze hulp van een oudere man, Julius Spier, een uit Berlijn gevluchte Joodse handlijnkundige en psychotherapeut. Die onderwerpt haar aan een ongebruikelijke therapie, waarbij naast meditatie en droomduiding ook zingen en potjes worstelen horen. Ze worden verliefd. Etty voelt zich fysiek hevig aangetrokken tot Spier. Maar de liefde kan niet zijn: Spier heeft een vriendin die op hem wacht. Dat ze haar grote liefde niet kan 'hebben' doet pijn. Maar die pijn, merkt Etty, is het begin van een groeiproces. Ze ontdekt dat haar verliefdheid kan worden omgezet in een 'wijdere' liefde, voor iedereen. Die liefde is bitter nodig in een tijd waarin mensen worden beproefd en als beesten worden vermoord. 'Men zou een pleister op vele wonden willen zijn', is de slotzin van het dagboek.

De dagboeken van Etty Hillesum tonen een louteringsgeschiedenis. In anderhalf jaar evolueert Etty van een slim, ijdel meisje dat dol is op seks, dweept met mannen en pocht over wat ze heeft gelezen, tot een vrouw die alle hoeken van haar ziel heeft verkend. Zij, een oudste dochter met twee broers die lijden aan psychische inzinkingen, ligt overhoop met haar chaotische moeder en haar in boeken vluchtende vader.

Ze ontleedt de verhoudingen in dit gezin genadeloos. Ze 'vertimmert' zichzelf net zo lang tot ze binnenin een ruimte heeft gecreŽerd waar ze onaantastbaar is, waar de beulen die onafwendbaar naderen haar niet kunnen raken en waar ze haar liefde voor de mensen bewaart. Zelfs wanneer die mens een nazi is: 'Wanneer een SS-man me dood zou trappen, dan zou ik nog opkijken naar zijn gezicht en me met angstige verbazing afvragen: mijn God kerel, wat is er met jou allemaal voor verschrikkelijks in je leven gebeurd, dat je tot zulke dingen komt?'

In die bijna zeshonderd pagina's transformeert Etty van een egocentrische bakvis in een - ja, wat? Een verlichte geest? Een mystica, een Moeder Teresa die zorgt voor de bange mensen in kamp Westerbork? Een bovenmenselijk lieflijk en sereen wezen?

In elk geval heeft Etty God gevonden. Een zelfgemaakte, hoogstpersoonlijke God, een projectie van haar eigen behoeften. God is maar 'een primitief woord', vindt ze, een 'hulpconstructie'. God is de allesoverstijgende liefde, de ruimte in zichzelf waarop het kwaad geen vat heeft.

Het is deze louteringsgeschiedenis die Hillesum tot zo'n lichtend voorbeeld maakt. Ook zij werd een bidprentje, een icoon voor mensen die zoeken naar nieuwe vormen van spiritualiteit en persoonlijke groei, of die een crisis doormaken. Zij vinden in de dagboeken en brieven vele passages waarin ze zichzelf herkennen, waaraan ze inzicht of troost ontlenen. Etty, een rebelse meid, die wars van de traditie en buiten de reguliere kerken om haar ware geloof vindt, is eigenlijk de ultieme 'ietsist'.

Deze week verschijnen er twee lezenswaardige boeken die iets van die doorwerking van Hillesums dagboeken tonen. In Ik zou lang willen leven vertellen Hillesum-onderzoekers Janny van der Molen en Klaas A.D. Smelik (de man die een uitgever vond voor de dagboeken) het verhaal van Etty's leven geduldig en met kennis van zaken na, aan de hand van vele citaten. Het boek is vooral bedoeld voor jonge lezers. De stijl is er helder genoeg voor, maar de vraag is of veel jongeren geraakt zullen worden door een weirdo als Etty.

In Altijd Etty komen ook grote delen van het dagboek voorbij, maar dan in getuigenissen van anderen. Het boek doet precies wat de ondertitel belooft, het beschrijft Hillesum als 'inspiratiebron voor een rijk innerlijk leven'. Etty-kenner en docent aan de Universiteit voor Humanistiek Ton Jorna en actrice Julika Marijn, die vele voorstellingen over de dagboeken maakte, vertellen over hun persoonlijke fascinatie voor Hillesum. Haar groeiproces vormde hen en hielp hen bij problemen. Ook laten ze anderen aan het woord, onder wie verloskundige Beatrijs Smulders en dichter en journalist Marjoleine de Vos, die beiden een verfrissend nuchtere kijk op Hillesum hebben.

Deze twee boeken zijn de moeite waard, maar voeren vooral naar het origineel, de dagboeken zelf. Voor een blik op Hillesum 'van buitenaf' moeten we elders zijn. Gelukkig verscheen in 2012 Mischa's spel, waarin Jan Willem Regenhardt het tragische leven beschrijft van Etty's jongere broer Mischa, een wonderlijk begaafde pianist, die aan schizofrenie leed. Ook hij ging, met zijn ouders en zus, op 7 september 1943 vanuit Westerbork op transport naar Auschwitz, en kwam nooit terug.

Regenhardt sprak met vrienden van de Hillesums en ontdekte dat velen zich afvroegen waarom Etty niet wilde onderduiken. Ze wilde met 'haar volk' ten onder gaan, het Massenschicksal ondergaan. Ze vertrok naar Westerbork om daar als maatschappelijk werkster hulp te bieden.

Allerlei mensen waren bereid zich in te zetten voor de Hillesums, ook connecties in de muziekwereld, zoals de grote Willem Mengelberg die zich beijverde bij de SS om de uitzonderlijk getalenteerde Mischa voor het 'Kulturleben' te behouden. Etty's vader besefte dat als zij zouden onderduiken, Etty onmiddellijk op straftransport zou worden gesteld. Zo hield Etty met haar verheven houding het hele gezin gegijzeld.

Enkele jeugdvrienden verwijten in Mischa's spel Etty haar martelaarschap, haar geŽxalteerde dwepen met het lijden. Regenhardt citeert Gerhard Durlacher, die zijn eigen kampervaringen beschreef in Strepen aan de hemel. Durlacher twijfelde aan het nut van Etty's werk in Westerbork. 'Ze dacht wel dat ze mensen troostte, maar ze maakte sommigen ook doodongelukkig door te veel gevoeligheid.'

Misschien had Etty Hillesum wat hysterische of 'gestoorde' trekjes. Dat maakt haar eigenlijk alleen maar menselijker. Want hoe hysterisch zouden wŪj zijn, omringd door zoveel dreiging? De buitenwereld was nog wel een tikje krankzinniger. Of God bestaat, weten we nog steeds niet. In elk geval was hij voor Etty Hillesum hŠŠr escape. We danken er schitterende pagina's aan.

Etty Hillesum: Het werk.
****

Balans; 892 pagina's; euro 29,50.

Ton Jorna en Julika Marijn: Altijd Etty.
***

Ten Have; 208 pagina's; euro 17,99.

Janny van der Molen en Klaas A.D. Smelik: 'Ik zou lang willen leven' - Het verhaal van Etty Hillesum.
***

Balans; 160 pagina's; euro 16,90.

Jan Willem Regenhardt: Mischa's spel - en de ondergang van de familie Hillesum.
***

Balans; 328 pagina's; euro 19,95.


Tussenstuk:
Citaten van Etty Hillesum:

'Ik heb mijn lichaam gebroken en als brood uitgedeeld onder de mannen. Waarom ook niet, ze waren immers zo hongerig en hadden al zo lang ontbeerd?' [in Westerbork] 13 oktober 1942

'De dingen komen te groot en te demonisch over ons, dan dat men daar nog met een persoonlijke wrok en verbittering op zou kunnen reageren.' 11 juli 1942

'Eigenlijk onttrekken ze [onderduikers] zich, met een schoonklinkend excuus, aan het lot dat ze gemeenschappelijk met anderen hadden moeten dragen.' 20 september 1942

'Alle catastrofes komen voort uit ons zelf. En waarom is er oorlog? Misschien omdat ik af en toe de neiging heb om m'n medemens af te snauwen.' 28 maart 1942

'En het gekke is: ik voel me niet in hun klauwen [...], ik voel me in niemands klauwen, ik voel me alleen maar in Gods armen, om het nu eens beeldschoon te zeggen.' 11 juli 1942

'God is aan ons geen verantwoording schuldig, maar wij aan hem.'
29 juni 1942


De dagboeken van Etty Hillesum: steeds nieuwe bewonderaars

Klaas Smelik kende als kind het stapeltje schriften in het bureau van zijn vader. Hij wist dat het de dagboeken waren van Etty Hillesum, een Joods meisje met wie zijn vader, die ook Klaas Smelik heette, vroeger iets had gehad. Ze werd vermoord door de nazi's. In september 1943 werd ze weggevoerd naar Auschwitz-Birkenau, waar ze stierf, 29 jaar oud.

De jongen die door de schriftjes bladert kan het priegelige handschrift niet ontcijferen. Hij ziet overal de hoofdletter S. Zou dat allemaal over zijn vader gaan? Hij is vijf jaar na de oorlog geboren. Aan tafel hoort hij verhalen over de dappere Etty, die toen zijn vader haar voorstelde om onder te duiken, weigerde. 'Je begrijpt mij niet', had ze gezegd. 'Ik wil het lot van mijn volk delen.' Dat begreep zijn vader, Klaas senior, nu weer niet helemaal. Toch koestert hij de dagboeken en de brieven die hij in bewaring kreeg.

De jongen weet dat zijn vader al jaren moeite doet om het dagboek van Etty uitgegeven te krijgen. Maar dat lukt niet. Intussen lukt het David Koning in 1962 wel om werk van Etty uit te geven: twee brieven uit Westerbork, die tijdens de oorlog illegaal waren gedrukt. Het boekje wordt amper opgemerkt. Bert Bakker, de uitgever ervan, wil het dagboek niet uitgeven. De mensen willen kennelijk geen genuanceerde overpeinzingen lezen over het wrede, recente verleden.

De zoon voelt het als een plicht om de pogingen van zijn vader voort te zetten. De vraag waarom Etty niet onderdook, laat hem niet los. In 1979 maakt hij kennis met uitgever Jan Geurt Gaarlandt, die geÔnteresseerd is in de filosofische kant van de oorlog. Gaarlandt wordt getroffen door de dagboeken. Een keuze eruit publiceert hij in 1981, onder de titel Het verstoorde leven.

Het boek wordt een bestseller. Veel lezers zijn verrast door de scherpzinnige en eerlijke dagboeken. Tot nu toe zijn in Nederland een kwart miljoen exemplaren van Het verstoorde leven verkocht.

In 1986 volgt bij Balans de uitgave Het werk, onder redactie van Klaas Smelik, met daarin het hele dagboek en alle brieven. Het werk werd enkele keren herdrukt en aangevuld met nieuw gevonden documenten; de laatste druk dateert uit 2012.

De dagboekschrijfster werd wereldberoemd. Er kwam een Etty Hillesum Stichting, een Hillesum-Centrum in Deventer en een Onderzoekscentrum in Gent. Het werk werd in achttien talen vertaald, werd lesstof op universiteiten en cursussen, in leesgroepen en therapieŽn. Steeds nieuwe mensen ontdekten de dagboeken waarin een jonge vrouw zin probeert te geven aan het ultieme kwaad.

Haar 100ste geboortedag, 15 januari, wordt nu herdacht met allerlei activiteiten: lezingen, tentoonstellingen, een congres, een schrijfwedstrijd. Etty Hillesum is weer onder de mensen.



IRP: 



Naar Wetenschap en religie , Wetenschap lijst , Wetenschap overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]