WERELD & DENKEN
 
 
De Volkskrant, 08-01-2013, column door Hans Schnitzler

.2009

Vleesgeworden leugenaarsparadox

Tussentitel: We monopoliŽn en hossen ons eenvoudig de crisis uit

De kans is groot dat u na deze eerste zinnen afhaakt, maar ik waag het erop. Heeft u zich weleens afgevraagd of de zin 'Deze zin is onwaar' waar of onwaar is? Houdt u de adem even in, daar gaan we: als de zin waar is, dan is hij niet waar en spreekt zichzelf tegen. Is de zin daarentegen niet waar, dan is hij ook niet onwaar (dat is immers wat hij zelf stelt), en is hij dus waar. Conclusie: wanneer de zin waar is, is hij niet waar en wanneer hij onwaar is, dan is hij waar.

Mocht u er nog zijn, dan heeft u zojuist kennis gemaakt met de beruchte leugenaarsparadox, het neusje van de zalm onder de paradoxen. De paradox is een fascinerend ding. En weerbarstig bovendien. Denkt men hem net de deur te hebben gewezen, fladdert hij zomaar door het raam weer naar binnen. Dat is niet alleen een probleem voor wiskundigen en logici, ook in het alledaagse bestaan raken we onophoudelijk verstrikt in tegenstrijdigheden.

Volgens de filosoof SÝren Kierkegaard is de paradox de hartstocht van het denken. Voor liefhebbers van denkwerk is dat mooi meegenomen, want we leven in paradoxale tijden.

Ga maar na: men leeft - in het Westen althans - veiliger, langer en gezonder dan ooit. En tezelfdertijd: hoe veiliger en gezonder we zijn, hoe onveiliger en ongezonder we ons voelen. Naast een collectieve veiligheids-neurose, woedt er een sedentair geworden depressie-epidemie in het Vergulde Avondland.

Nog eentje. De wereld heet een global village te zijn. Maar in tegenstelling tot wat in een dorp gebruikelijk is, schieten de dorpelingen zodra zij in de verte een mededorpsgenoot zien aankomen hun huizen binnen, vergrendelen deuren en ramen en sluiten de gordijnen. Angst en achterdocht houden de dorpsgemeenschap in haar greep, de Nabuur is vooral een bedreiging. Dat lijkt in tegenspraak met de dorpse 'ons kent ons'-mentaliteit. Het meest nabije zou toch het minste vrees moeten inboezemen? Onbekend maakte toch onbemind?

Veel ongerijmdheden zijn echter schijnbare ongerijmdheden, vaak het gevolg van een denkfout of verkeerde aanname. Zo zet de metafoor 'global village' ons op het verkeerde been. Misschien is het allemaal wat meer global en wat minder village dan de beeldspraak suggereert. Bovendien mogen we niet uitsluiten dat het dorp getraumatiseerd is en dat de dorpelingen aan achtervolgingswanen lijden.

En toch. De ene paradox is nog niet opgelost of de volgende dient zich alweer aan. De paradox als volksziekte schijnt vooral in Nederland flink huis te houden. 'Met mij gaat het goed, met de rest gaat het slecht.' Deze Schnabel-paradox siert nog altijd de toegangspoort van Nederland. Zou het kunnen dat juist hier de paradox zijn natuurlijke biotoop heeft gevonden? Heeft ons land de paradox tot levenskunst verheven?

Neem de gemiddelde tuinschutting, dezer dagen weer massaal aangeschaft. Was een hoogte van 1 meter 80 tot voor kort toereikend, tegenwoordig schijnt men een afrastering van 2 meter aan de lage kant te vinden. En nadat het privťterrein zorgvuldig is afgeschermd, twittert of facebookt men gretig de resultaten en bevindingen. De schuttingen worden opgehoogd, en ondertussen is er nauwelijks een land denkbaar waar men zo scheutig en massaal zijn particuliere besognes en schunnigheden over de schutting heen het publieke domein ingooit.

De paradox is de hartstocht van het denken; drukke tijden voor denkers dus. De Filosofie Nacht is uitverkocht, jaar in jaar uit. Het publiek wendt zich tot de wijsgeer, in de hoop dat hij al die paradoxen weet te bezweren. Hoe? Door verkeerde aannames of denkfouten te ontmaskeren.

In het kader van de Maand van de Filosofie, geef ik er nog eentje weg. 'Laten we met z'n allen het Centraal Planbureau verslaan.' Zo probeerde propper Rutte, de flyer 'Mondriaanakkoord' monter door de lucht zwaaiend, het electoraat zijn feestzaal binnen te lokken. We monopoliŽn en hossen ons eenvoudigweg de crisis uit, ongeacht de ramingen van Coen Teulings en zijn bende. Wacht even. Zijn dat dezelfde in beton gegoten berekeningen waarmee ons altijd de 3-procentsstuipen op het lijf werden gejaagd?

Jazeker. Verkeerde aanname hier is dat politiek leiderschap iets met visie van doen heeft. Rutte, dat is onze Mann ohne Eigenschaften, de vleesgeworden leugenaarsparadox van de lage landen. En zo krijgt elk volk...



Red.: 


Terug naar Vrijheid van meningsuiting , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of naar site home .