De Volkskrant, 18-10-2014, door Hans Wansink .2010

De euro is onhoudbaar

De financiŽle crisis heeft nu al meer economische schade opgeleverd dan een wereldoorlog. En het wordt nog veel erger, voorspelt 's werelds invloedrijkste commentator.


Als je de kleine ronde man zo ziet in zijn hemdsmouwen en bretels zou je het niet meteen zeggen, maar Martin Wolf staat onder wetenschappers, ministers van financiŽn en (centrale-) bankiers wel degelijk bekend als de invloedrijkste financiŽle journalist ter wereld. Als de economisch commentator van de Financial Times schrijft dat de westerse elites hebben gefaald, dan lezen zij mee.

In The Shifts and the Shocks, zijn nieuwste boek, krijgen ze het van Wolf voor de kiezen. De elites hebben de consequenties van de liberalisering van de financiŽle sector volkomen verkeerd beoordeeld. Ze hadden stevig toezicht moeten instellen, maar fantaseerden over zich vanzelf stabiliserende financiŽle markten. 'Het geliberaliseerde financiŽle stelsel is nog altijd ongelooflijk fragiel', waarschuwt Wolf. 'Het moedigt nog steeds aan tot het nemen van grote risico's en het aangaan van schulden.' En de banken moeten veel meer worden ingetoomd.

Wolf (Londen, 1946) ontvangt op de redactie van de Financial Times, een lelijk gebouw op een prachtige plek aan de zuidoever van de Theems, vlak naast museum Tate Modern. In een pijpenla van acht vierkante meter zit hij tussen honderden boeken ingebouwd.


Vooral de bankiers zijn bij u de gebeten hond.

'Op een enkele uitzondering na geef ik niet individuele bankiers de schuld. Ze stonden onder grote druk van aandeelhouders om de winsten op te krikken. Ze namen steeds grotere risico's, terwijl ze deden alsof er geen risico was. De verhouding tussen eigen vermogen en financiŽle verplichtingen werd steeds schever. De toezichthouders stonden dat toe. Je moest wel heel erg sterk zijn om niet mee te doen; je zou dan waarschijnlijk ontslagen worden. Uiteraard deden de bankiers graag mee, want ze verdienden er goed aan. Jamie Dimon van JP Morgan Chase was een van de weinigen die zich niet inliet met de rommelhypotheken.

'Het probleem zit dus in het systeem: een afzonderlijke bank kan het moeilijk heel anders doen dan andere banken. Als het weer goed gaat, zal de druk om meer winst te maken opnieuw terugkomen. De financiŽle bedrijfstak blijft - ondanks alle regulering die in feite georganiseerd wantrouwen is - vatbaar voor rampspoed.'




Wat doen we eraan?

'De drijfveren moeten veranderd worden. Een bank moet een betrouwbaar nutsbedrijf zijn - het is tenslotte publieke dienstverlening. Winsten van 15 tot 20 procent in een economie zonder inflatie zijn veel te hoog. Aandelen in banken zouden net zoiets moeten zijn als aandelen in een geprivatiseerde elektriciteitscentrale, met een rendement van zo'n 5 tot 7 procent.

'Bankiers moeten worden afgeschermd van de aandeelhouders. Die moeten veel minder te zeggen krijgen. Het belang van de klanten moet in de bank vertegenwoordigd zijn. De verhouding tussen uitgeleend kapitaal en eigen vermogen moet drastisch teruggeschroefd worden, van 20 op 1 naar als het even kan 3 op 1.

'Het wegen van risico's is als instrument om banken in het gareel te houden zeer onbetrouwbaar en zeer misleidend. Als een bank zegt: dit is niet zo riskant, dan stapt iedereen erin, waardoor het alsnog riskant wordt. Kortom: je moet reguleren op de manier waarop je een kerncentrale aan banden legt.'


U lijkt wel van uw geloof afgevallen. Bent u sociaal-democraat geworden?

'Dat kan ik niet bepaald zeggen. Wat ik voorstel, doet geen enkele sociaal-democratische partij, voor zover ik weet. Sociaal-democratische regeringen hebben de afgelopen dertig jaar hetzelfde beleid gevoerd als iedereen. Ze hebben geen antwoord op de crisis. Of op de vraag wat voor soort markteconomie ze wel willen hebben.'

En dan is er nog de euro. Ook daar ziet Wolf elites die zonder goed na te denken in een riskant project zijn gestapt. Hij noemt de eurozone een polygaam huwelijk, aangegaan door partners die beter hadden moeten weten, zonder mechanisme voor een ordentelijke scheiding.

Wolf: 'Het is van belang onder ogen te zien hoe groot de schade is. De economische kosten van de crisis zijn enorm. Er zijn geweldige verliezen in productie, er is hoge werkloosheid in veel landen. Sinds 2008 is er in de eurozone geen economische groei geweest. Dat is ongelooflijk armoedig. De economische schade van deze crisis is groter dan die van een wereldoorlog. Een geweldige ramp, veel erger dan ik me kon voorstellen.'

De vergelijking met een wereldoorlog is voor Wolf niet zonder betekenis. Zijn vader was een Joodse toneelschrijver uit Wenen die vlak voor de oorlog naar Londen wist te ontvluchten. Zijn moeder was een Nederlandse Jodin die als een van de weinigen uit haar familie de Holocaust heeft overleefd. Deze achtergrond motiveerde Martin Wolf economie te gaan studeren. Het falen van de beleidsmakers na de beurskrach van 1929 is volgens Wolf een hoofdoorzaak van het ontstaan van de Tweede Wereldoorlog. Zo ver ziet hij het nu niet meteen komen; hij benadrukt de verschillen met het verleden. Maar over de economische toekomst is hij zeker niet optimistisch.

'Ik zie geen tekenen van echt herstel. Je kunt er op twee manieren naar kijken. Het minder ambitieuze herstel zou zijn dat de groei terugkeert naar het niveau van voor de crisis, zo'n 1,5 ŗ 2 procent. Dat betekent dat je het verloren terrein nooit meer terugwint. Maar voor mij betekent herstel meer dan dat, namelijk compensatie van de verliezen. Dat vereist vier of vijf jaar lang een groei van minstens 3 procent. We zien niet eens een zwak herstel. Stagnatie is het waarschijnlijkst. Want wie zal er nog investeren in een vergrijsde economie met verstoorde arbeidsmarkten en compleet uitvallende vraag?'

De financiŽle elite verspeelde haar krediet door haar wangedrag, maar ook doordat zij door overheden gered moest worden. Die overheden hebben weliswaar aanvankelijk krachtig ingegrepen om instorting van het bankwezen af te wenden, Wolf heeft toch weinig warme woorden voor hen over. Ze konden niet voorkomen dat het Westen nu veel armer is dan iedereen zich tien jaar geleden kon voorstellen. Dat geldt zeker voor de eurozone, waarin de macht is verschoven naar de niet-gekozen bureaucratieŽn van de Europese Commissie, de Europese Centrale Bank en het Internationaal Monetair Fonds, terwijl de gekozen politici machteloos toekijken.

Voor Mario Draghi, de president van de Europese Centrale Bank, heeft Wolf waardering. 'Mario is verreweg de beste politicus van de hele eurozone. Hij doet wat hij kan, maar het zal niet genoeg zijn.'

De rest van de politici noemt Wolf 'impotent en incompetent'. Ze hebben na 2010 ingezet op bezuinigen, in plaats van op stimuleringsmaatregelen om de economie weer aan de praat te krijgen. Ze hebben heel veel van het incasseringsvermogen van de burgers gevraagd, tot en met de 'chemotherapie' waarmee de Grieken te maken kregen (en waarvan het maar de vraag is of de patiŽnt het zal overleven). Wolf: 'Ierland is er weer bovenop gekomen door tijdelijk terug te gaan naar negentiende-eeuwse toestanden: dalende lonen en prijzen en een harde sanering van de verzorgingsstaat. In de rest van de eurozone is het te veel gevraagd om de welvaartsstaat tijdelijk buiten werking te stellen'.

Populisme en tribalisme steken overal de kop op, signaleert Wolf: 'De Engelsen en de Schotten hebben veel gemeen. De Schotten hebben bovendien een stem in het Britse parlement. Toch voelden zij zich niet vertegenwoordigd. In Europa speelt dat probleem in het kwadraat. Landen als BelgiŽ, ItaliŽ en Spanje zijn niet eens een samenhangende natiestaat. Laat staan dat ze genoeg gemeenschappelijks hebben voor een monetaire unie. Democratisering van Europa brengt alleen maar meer tweespalt: het zou betekenen dat het noorden door het zuiden overstemd wordt.'

Omdat Duitsland de toon zet, ziet Wolf niet gebeuren wat hij nodig vindt: de inflatie omhoog naar 3 tot 4 procent, belastingen omlaag, afschrijven van de schulden, invoeren van euro-obligaties. Conclusie: de euro is onhoudbaar en instorting van de monetaire unie is 'heel waarschijnlijk'.


Wat zou u doen als u bondskanselier was?






'Dat wordt me vaker gevraagd. Meestal luidt mijn antwoord: Duitsland moet de euro verlaten. Ik adviseerde de Duitse beleidsmakers 25 jaar geleden al dat ze moesten kiezen voor een 'kleineuro', een beperkte eurozone met Duitsland, de Benelux, Oostenrijk en misschien Frankrijk. Die Duitse economen waren het met me eens. Nu zouden we zeggen: de neuro. Deze kleine eurozone van het noorden zou het in de crisis zwaarder hebben gehad, door een te sterke munt en een gebrek aan exportmogelijkheden. Duitsland zou misschien zelfs in een Japanscenario van jarenlange stagnatie terechtgekomen zijn.

'Omgekeerd zou de recessie voor Frankrijk, ItaliŽ en Spanje met hun eigen munt geen zeven, maar drie jaar hebben geduurd. De laatste twee zouden minder makkelijk krediet hebben gekregen vůůr de crisis, waardoor ze minder geleend zouden hebben. Devaluatie van hun munt zou hun concurrentievermogen snel hebben hersteld. Zij zouden dus beter af zijn geweest met hun eigen munt, terwijl vooral Duitsland enorm van de euro heeft geprofiteerd.'




Martin Wolf: The Shifts and the Shocks, Allen Lane, 488 pagina's, euro 26,99. De Nederlandse vertaling: De shifts en de shocks verschijnt 17 oktober bij Spectrum, euro 34,99.


Webtitels:
TT:
Op een enkele uitzondering na geef ik niet individuele bankiers de schuld. Ze stonden onder grote druk van aandeelhouders om de winsten op te krikken.
Mario Draghi is verreweg de beste politicus van de hele eurozone. Hij doet wat hij kan, maar het zal niet genoeg zijn.
Ik zie geen tekenen van echt herstel. Stagnatie is het waarschijnlijkst. Want wie zal er nog investeren in een vergrijsde economie met verstoorde arbeidsmarkten en compleet uitvallende vraag?'
Ierland is er weer bovenop gekomen door tijdelijk terug te gaan naar negentiende-eeuwse toestanden: dalende lonen en prijzen en een harde sanering van de verzorgingsstaat. In de rest van de eurozone is het te veel gevraagd om de welvaartsstaat tijdelijk buiten werking te stellen.
Duitsland moet de euro verlaten.


 

Naar Cultuur, gelijkheid , Westerse organisatie , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]