De Volkskrant, 03-11-2012, door Wilma de Rek .2010

Leve het egoïsme

In de VS wordt Atlas Shrugged van Ayn Rand het invloedrijkste boek na de Bijbel genoemd. Leden van de Tea Party en ook Alan Greenspan behoren tot haar fans. In Nederland is Rands meeslepende en inspirerende roman uit 1957 opnieuw uitgebracht.


Wie zo nodig de profeet wil uithangen, loopt het risico dat dwazen en fanatici zich meester maken van zijn woorden en er hun eigen interpretatie overheen sauzen, waarna de naam van de profeet zo'n vervelende bijklank krijgt dat niet-volgelingen bij het horen ervan vervuld raken van weerzin en al helemaal geen moeite zullen doen diens woorden in alle objectiviteit tot zich te nemen.

Het is Jezus overkomen, het overkwam Mohammed en het overkomt de schrijfster/filosofe Ayn Rand.

Hoewel ze al dertig jaar dood is, geldt Ayn Rand (1905-1982) als de hogepriesteres van het neoliberalisme. Leden van de Amerikaanse Tea Party sjouwen rond met borden met Rands naam erop. Er wordt met Rand gedweept door presentator Glenn Beck van de rechtse televisiezender Fox en door de Republikeinse vicepresidentskandidaat Paul Ryan. Islamofoob Pamela Geller vernoemde haar blog Atlas Shruggs.com naar Rands magnum opus Atlas Shrugged. In Nederland verklaarde PVV-ideoloog Martin Bosma zich fan.

Het is, kortom, best lastig om met een neutrale blik aan het werk van Ayn Rand te beginnen.

Ayn Rand was Russische van geboorte - ze kwam ter wereld als Alissa Zinov'yevna Rosenbaum - en Amerikaanse van overtuiging. Ze was een prille puber toen de Russische revolutie uitbrak. Na haar studie geschiedenis en filosofie vertrok ze in 1926 naar de VS, zogenaamd om familie een bezoekje te brengen, in werkelijkheid om zich er permanent te vestigen.'Ik ben een Amerikaanse door keuze en overtuiging', schrijft ze in het naschrift van Atlas Shrugged. 'Ik werd in Europa geboren, maar ik kwam naar Amerika omdat dit het land was dat is gebaseerd op mijn morele uitgangspunten en het enige land waar iemand ten volle vrij kon zijn om te schrijven. Ik kwam hier alleen naartoe, nadat ik was afgestudeerd aan een Europese universiteit. Ik moest een moeizame strijd voeren om in mijn onderhoud te voorzien met allerlei baantjes, totdat ik een financieel succes kon maken van mijn schrijven. Niemand hielp mij, noch had ik ooit de gedachte dat het iemands plicht was mij te helpen.'

Dat laatste zinnetje is bepalend voor de filosofie van Ayn Rand, waarop ze zelf het etiket 'objectivisme' heeft geplakt.

Egoïsme is in de wereld van Ayn Rand een kracht, altruïsme is een zwakte. Maar het is te simpel om dat alléén maar uit te leggen als een filosofie van 'ikke ikke ikke en de rest kan stikken'. De achterliggende gedachte is dat egoïsme de mens aanzet tot daden die hem, en daarmee de hele mensheid, verder helpen; en dat altruïsme een mens in eerste instantie misschien lijkt te helpen, maar hem uiteindelijk vooral behoeftig maakt. 'Mijn filosofie is, in essentie, het begrip van de mens als een heldhaftig wezen, met zijn eigen geluk als het morele doel in zijn leven, met productieve prestatie als zijn edelste activiteit, en verstand als enige dat absoluut voor hem is', schrijft Rand in het naschrift van Atlas Shrugged.

In de VS wordt Atlas Shrugged het invloedrijkste boek na de Bijbel genoemd, in Nederland is Ayn Rand nauwelijks bekend. Er zijn wel twee eerdere uitgaven van Atlas Shrugged in Nederland, maar die kregen weinig aandacht. In 1990 verscheen een vertaling onder de titel Wereldschok (door Renate Kloosterhuis, uitgeverij Morgenstern). De gepensioneerde Rand-liefhebber Jan de Voogt heeft Atlas Shrugged in 2007 in eigen beheer uitgebracht onder de titel Atlas in staking.

Sinds een paar dagen ligt De kracht van Atlantis in de winkel - uitgever Luitingh Sijthoff vond die titel een beter beeld oproepen dan 'Atlas haalde zijn schouders op', wat de letterlijke vertaling van de titel is. Wie het boek leest, zal ontdekken waar De kracht van Atlantis op slaat.

Dat er nu wel vertrouwen is van een grote uitgever in een Nederlandse markt voor Rands werk, heeft ongetwijfeld alles te maken met de revival die Rand in de VS beleeft. Dankzij eerder genoemde fans als Paul Ryan en Glenn Beck (een andere beroemde bewonderaar is de econoom Alan Greenspan, die jaren met Rand bevriend was) en ook dankzij de bezorgde reacties daarop, zoals van New York Times-journalist Gary Weiss. Afgelopen voorjaar verscheen zijn boek The Hidden Struggle for America's Soul, waarin hij waarschuwt voor Rands invloed.

Ook in Nederland duikt haar naam sinds een tijdje geregeld op, vooral bij filosoof Hans Achterhuis, die onder meer in zijn Utopie van de vrije markt over haar heeft geschreven. Achterhuis bewondert Rands romans, maar als het over haar denkbeelden gaat, is hij kritisch. Volgens Achterhuis reduceert Rand mensen tot concurrerende en op hun rationele eigenbelang gerichte individuen. Dat het Ayn Rand Instituut in Irvine, Californië is overgegaan tot het gratis verspreiden van Atlas Shrugged op Amerikaanse highschools, noemt Achterhuis verontrustend.

De grote vraag is of Rand zich in haar moderne volgelingen zou herkennen. Het antwoord erop kan alleen maar in haar werk worden gevonden.

De omvang van De kracht van Atlantis / Atlas Shrugged is een tikje ontmoedigend - in het Engels zijn het ruim 1.100 pagina's en in het Nederlands bijna 1.400 - maar de doorzetter wordt vorstelijk beloond. Atlas Shrugged is een heldenepos, een ideeënroman en een filosofieboek ineen. Het is spannend, meeslepend, inspirerend en prachtig. En na de eerste driehonderd pagina's is de omvang geen probleem meer maar een cadeautje: hoera, het is nog steeds niet uit!

Atlas Shrugged is bij tijd en wijle ook volslagen belachelijk. Hoofdpersonen kunnen tijdens een etentje of een feestje zomaar uitbarsten in gekunstelde monologen waaraan nooit meer een einde lijkt te komen. Zo begint een van de helden, de kopermagnaat Francisco d'Anconia, tijdens een trouwerij aan een groepje gasten uit te leggen waarom geld niet de wortel is van alle kwaad maar van al het goede. Hij stopt pas zes pagina's verderop met praten; al die tijd viel niemand hem in de rede en werd er geen drankje geserveerd. Hoogtepunt in de categorie oeverloze monologen is een radiotoespraak die zich over zeventig pagina's uitstrekt.

Maar dat zijn details die ruimschoots worden goedgemaakt door Rands soevereine stijl en de knappe manier waarop ze spanning weet op te bouwen in een verhaal waar ze haar visie op de mens, de wereld en de liefde doorheen weeft, in lange maar nooit looiige theorieën.

De heldin in Atlas Shrugged is Dagny Taggart, onderdirecteur Bedrijfsvoering van de door haar voorvader Nat Taggart opgerichte spoorwegmaatschappij Taggart Transcontinental. Dagny is een intelligente, mooie vrouw van in de 30 (en de enige vrouw in het boek die ertoe doet), met donkergrijze ogen, lange benen en een strak, slank lijf. Elke dag opnieuw gaat ze in gevecht met haar vervelende broer, James Taggart, president-directeur van de spoorwegmaatschappij. Hij is maar een paar jaar ouder dan Dagny maar ziet eruit als 50, met een 'klein pruilmondje en dun haar dat op een kaal voorhoofd kleeft'. De 'vlezige delen' van zijn gezicht zijn 'bleek en zacht', de ogen 'flets en gesluierd'. James is officieel de baas, Dagny doet het echte werk. Terwijl James zijn avonden doorbrengt op party's, in bars en in restaurants om te slijmen met mensen van wie hij vermoedt dat ze nog belangrijker zijn dan hijzelf - leden van de raden van toezicht, openbaar bestuurders - zit Dagny tot diep in de avond op kantoor over spoorwegschema's en rapporten gebogen.

Vaak brengt ze daar ook de nacht door, slapend op de bank; soms gaat ze naar huis, een karig ingericht appartement waar ze naar de muziek van haar favoriete componist Richard Halley luistert. Af en toe slaapt haar minnaar bij haar, staalproducent Hank Rearden. Hank is de uitvinder van het revolutionaire Rearden Metal, een legering die sterker en goedkoper is dan staal, en hij is zelf ook een stalen Jezus: een man van principes, lang en blond, met ogen in de kleur van lichtblauw ijs.

Toen Dagny en James Taggart nog kinderen waren, trokken ze op met Francisco d'Anconia, de latere kopermagnaat. Op haar 15de heeft Dagny van Francisco haar belangrijkste levensles geleerd: 'Dagny, er is niets van enig belang in het leven, behalve hoe goed jij je werk doet. Niets. Alleen dat. Wat je verder ook bent zal daaruit voortkomen. Het is de enige maat van menselijke waarde.'

Het is de mantra van het boek en hij komt in allerlei gedaanten telkens terug. Leve het verstand. Leve de rede. Leve datgene dat de mens onderscheidt van de dieren - leve de mens. Uit de zeventig pagina's tellende radiotoespraak: 'Het leven van de mens, zoals zijn natuur dat verlangt, is niet het leven van een hersenloze bruut, van een plunderende schoft of van een klaplopende mysticus, maar het leven van een denkend wezen - geen leven door middel van dwang of bedrog, maar leven door middel van prestatie - geen overleven tot elke prijs, want er is slechts één prijs die voldoet aan het overleven van de mens: verstand.'

In de wereld van Rand, die zich als filosofe uitsluitend schatplichtig verklaarde aan Aristoteles, bestaan er twee soorten mensen: de verstandige werkers en de domme plunderaars. De domme plunderaars zijn pafferig en kalend en hebben een bolvormige neus, een wezenloze blik of allebei. Het zijn hersenloze weekdieren die de mond vol hebben van noden en behoeften, maar intussen het land verlammen met steeds nieuwe wetten en richtlijnen die ze vooral uitvaardigen om de andere soort te dwarsbomen: die van de krachtige en intelligente werkers, steevast lang, altijd slank, met scherp gesneden gelaatstrekken en blonde dan wel koperkleurige haren die glanzen in de zon - de soms lachwekkend karikaturale beschrijvingen van de hoofdpersonen doen een beetje denken aan de heroïsche zwart-witbeelden van Leni Riefenstahl.

De verstandige werkers zijn in de minderheid. Er zitten veel rijke industriëlen bij, maar ook eenvoudige arbeiders, ambachtslieden, musici, filosofen, artsen en een econoom die door de domme weekdieren wordt uitgekotst omdat hij ze onderwijst dat je niet meer kunt consumeren dan je hebt geproduceerd. Wat de werkers gemeen hebben, is passie en de onbedwingbare behoefte hun verstand te gebruiken, nieuwe uitvindingen te doen, zich te ontwikkelen. Ze houden niet zozeer van status of luxe, ze werken hard omdat ze vinden dat dat hun heilige plicht is. Waar een cirkel de vorm is die past bij de natuur, hoort bij de mens een rechte lijn, de beweging van een doel naar een volgend doel - zoals een reis over de rails van een spoorwegmaatschappij.

Samen vormen de verstandige werkers Atlas die de wereld draaiend houdt, tegen de klippen op, strijdend en zwoegend - totdat een van hen het voortdurende getreiter van de hersenloze massa zo zat is dat hij besluit 'de motor van de wereld stil te zetten'.

Wanneer de verstandige werkers er vervolgens een voor een het bijltje bij neergooien en in staking gaan, verandert Amerika in een ellendig spookland waaruit alle menselijke bekwaamheid en creativiteit zijn verdwenen, waar geen trein meer rijdt en geen lamp meer brandt. 'De mensen waren in een kuil geduwd waar, onder het roepen dat de mens zijn broeders hoeder is, iedereen zijn naaste verzwolg en zelf werd verzwolgen door de broeder van zijn naaste.'

Rand veegt niet alleen de vloer aan met alles wat naar socialisme of communisme neigt, maar ook met de Bijbel, wat het gedweep van haar doorgaans godvrezende Republikeinse volgelingen op zijn minst wonderlijk maakt. Conservatief kun je Rand ook al niet noemen: Atlas Shrugged is één ode aan de vooruitgang. En ze mag een hartstochtelijk pleitbezorger van het kapitalisme zijn, of het terecht is dat ze het etiket hogepriesteres van het neoliberalisme heeft gekregen, hangt af van wat je precies onder neoliberalisme verstaat.

Over Ayn Rand wordt alleen in uitersten gesproken, zei Libris-directeur Caroline Damwijk vorige week bij de presentatie van Atlas Shrugged: mensen bewonderen haar hevig of haten haar diep. Wie haar belangrijkste werk leest, moet concluderen dat de schrijfster zelf ook niet bepaald aan nuances doet. De wereld is zwart of wit en daar zit geen tintje grijs tussen - profeten hebben die neiging wel vaker.

Wie denkt (of hoopt) dat Rand zelf ook wel weet dat ze verschrikkelijk overdrijft, wordt door de schrijfster hard op de vingers getikt. Rand, in haar nawoord: 'Ik vertrouw erop dat niemand mij gaat vertellen dat mensen zoals die waarover ik schrijf, niet bestaan. Dat dit boek geschreven is - en werd uitgegeven - vormt mijn bewijs dat zij wel degelijk bestaan.'

DE EEUWIGE BRON
Tegelijk met De kracht van Atlantis verschijnt de heruitgave van de Nederlandse editie van Ayn Rands roman The Fountainhead uit 1943, onder de titel De eeuwige bron (Luitingh Suithoff; € 19,95). De vertaling door Jan van Rheenen uit 1975 werd voor deze heruitgave herzien. Luitingh Sijthoff gaf de romans een overeenkomstig omslag, ontworpen door Marlies Visser.
De eeuwige bron gaat over de jonge en briljante architect Howard Roark, die het vertikt concessies te doen aan zijn opdrachtgevers en zijn eigen principes trouw blijft. Het boek werd een enorm succes. Voor Rand was The Fountainhead het werk waarin ze haar ideeën over het individualisme en objectivisme uitgebreid kon toelichten en illustreren. Later schreef ze dat The Fountainhead 'slechts een ouverture' was van Atlas Shrugged.
.

Ayn Rand De kracht van Atlantis.
Vertaald uit het Engels door Anne Colenbrander, Theo Veenhof en Jan de Voogt. Luitingh Sijthoff; 1.373 pagina's; € 39,95.


Red.:  



Naar Wetenschap en religie , Wetenschap lijst , Wetenschap overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]