De Volkskrant, 16-02-2013, door Jessica Durlacher

2012

Recensie | Dialoog tussen vader en dochter

Lernen als noodzaak

Vader en dochter Oz brengen een ode aan de beweeglijkheid en levendigheid van de joodse omgang met tekst.


Tussentitel: Het christendom en het jodendom verschillen volgens de Oz'en op een bepaald punt radicaal van mening

'Waarom is deze avond anders dan andere avonden?', vraagt de jongste van elk joods gezelschap tijdens de Seideravond die aan de joodse Pesach viering vooraf gaat. De vraag is voorgeschreven, net als het antwoord: dit is de avond waarop de uittocht van de joden uit Egypte wordt herverteld, waarmee aan een periode van slavernij een einde kwam. Het verhaal is bekend. Op hun vlucht, halsoverkop, was er geen tijd om het brood voor onderweg te laten rijzen, en namen de joden platte, harde broden mee, een soort matses, waarmee de voorschriften tijdens Pesach werden gedefinieerd. Daarom dient men zich in deze periode te onthouden van elke soort gerezen deeg. Het is ook de aanzet voor een voorjaarsbeurt: elk huis moet gekasjert zijn, schoon en gevrijwaard van bloem en brood, waarbij zelfs een kruimel als overtreding geldt.

Ja, de avond waarop die uittocht wordt gevierd, is anders dan andere avonden. Men zit bijeen en luistert naar een vertelling die soms tot middernacht duurt, en die opgetekend staat in de Hagada, een boekje vol verhalen, voorschriften en liedjes.

Seideravond is een voorbeeld van de manier waarop de joodse overlevering en traditie functioneren. Het vragen van het jongste kind aan de ouders vertegenwoordigt een essentieel streven: de overdracht van een cultuur, de joodse, die het zonder etnische of politieke definitie, 'zonder stenen, stammen of chromosomen' moet stellen en voornamelijk bestaat uit teksten en verhalen. Dat is de boodschap van het erudiete essay dat schrijver en literatuurwetenschapper Amos Oz (1939) en zijn dochter, historica Fania Oz-Salzberger (1960) samen schreven: jodenenwoorden. Hagada betekent 'vertelling' en is een rechtstreekse verwijzing naar 'Zeg tegen je zoon'.

jodenenwoorden. Geen hoofdletters, geen spaties. Alsof het ťťn woord is, geen heilig woord - want in onderkast gezet. Geen verplichte eerbied, lijken ze te willen uitdrukken, wel dialoog, hier tussen vader en dochter. Ze zijn aan elkaar gewaagd.

Een ding moet gezegd: enige voorkennis is handig. De herkomst en status van de teksten en bijbelse personages, van filosofen en commentatoren worden bekend verondersteld. Dat zal niet voor iedere lezer gelden. Toch is hun enthousiasme zo inspirerend dat je je meteen geroepen voelt je in de achtergrond te verdiepen.

Beide schrijvers profileren zich als seculier, waarmee ze het jodendom tot een gedachtengoed bombarderen. Ze zien het niet uitsluitend als een godsdienst. Ze kijken naar de teksten met de blik van literatuurvorsers en historici, en bepleiten impliciet een stellingname die in het huidige IsraŽl niet waardenvrij is. De opkomst van de ultrareligieuzen, die de oude verhalen en wetten uit de Torah naar de letter volgen en daarbij vervallen in fundamentalisme, zorgt immers voor een enorm intern conflict in de IsraŽlische maatschappij. Als je het boek van Oz en zijn dochter goed leest, moet je concluderen dat zij deze manier van leven als een haast onjoodse manier van lezen beschouwen. Hun essay is een ode aan de beweeglijkheid en levendigheid van de joodse omgang met tekst, en staat daarmee haaks op stijve voorschriften en wetten.

Hoe a-religieus ook, toch richten ook Oz en zijn dochter hun blik op de religieuze teksten zoals opgetekend in de Thora, en op de talloze commentaren en interpretaties. Ze maken duidelijk hoe joden zich inspanden om hun geschiedenis en verhalen mee te dragen door veel en uitputtend lezen en herlezen. Dat ze hun kinderen (hun zonen) al vanaf hun derde jaar de letters leerden en hen de oerverhalen inprentten, door hen met lekkere hapjes tijdens het lezen te verleiden. 'De Thora', zeggen Oz en Oz-Salzberger, 'erkent noch vergoelijkt de optie je zonen op te voeden zonder kennis van de Heilige Schrift. Naar alle waarschijnlijkheid hebben Joodse geleerden meer dan tweeŽneenhalf millennium lang een ware keten van kennis in stand gehouden, die de meeste Joodse mannen konden volgen door te lezen.' Oz en zijn dochter zeggen dat er geen historische aanwijzingen zijn voor Joods analfabetisme in de oudheid of middeleeuwen - wat me eerlijk gezegd ingewikkelder vast te stellen lijkt dan dat er aanwijzingen voor het tegendeel zijn.

Dat er een bepaald deel van de mensheid (de helft ongeveer) werd uitgesloten, erkennen ze hiermee uiteraard en niet voor niets wijden ze hierna ook een lang hoofdstuk aan de rol van vrouwen, zowel als personages in de bijbel als in de overleveringen en aan de paar vaders die hun leergierige dochters niet konden of wilden teleurstellen.

Veelzeggend voor de intentie van dit essay is de vaststelling dat het christendom en het jodendom volgens de Oz'en op een punt radicaal van mening verschillen. Het christendom gaat uit van de veronderstelling dat de minst geleerden de zuiverste mensen zijn, de Joodse traditie zag niets engelachtigs in een onwetend kind. 'Voor Joden geen sancta simplicitas.' In Joodse gemeenschappen waren kinderen geleerden in de dop. Dat dat idee niet voor alle kinderen een zegen was, mag duidelijk zijn en wie zich The chosen van Chaim Potok herinnert, kan zich van de immense druk van al dat leren een heldere voorstelling maken. Toch blijft je van dat verhaal ook het ontzag bij voor de innerlijke rijkdom die al dat lernen meebrengt.

Wat de beide Oz'en in hun essay duidelijk maken is dat het lezen en lernen geen luxe was maar bittere noodzaak, ontstaan nadat er meerdere pogingen waren gedaan om het joodse volk in zijn totaliteit te vernietigen, en waar het niet bij zou blijven, zoals bekend. Het wonder dat de teksten in leven bleven en de studie en de dialogen altijd werden voortgezet, wordt in dit boek door de zoektocht naar de herkomst van deze lees- en schrijfcultuur schitterend aangetoond.


Amos Oz en Fania Oz-Salzberger: Jodenenwoorden

****

Vertaald uit het Engels door Saskia van der Lingen.

De Bezige Bij; 272 pagina's; euro 24,90.


Red.:  In Joodse gemeenschappen waren kinderen geleerden in de dop.  Hahaha: 'geleerden' natuurlijk volkomen in de betekenis van tondertijd: Schriftgeleerde.  Geen wetenschappers.


Naar Politieke analyse , Politiek lijst , Politiek & Media overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]