De Volkskrant, 28-02-2013, door Berend Jan Bockting 2012

Sterk verhaal

Het is een illusie dat documentaires een objectief beeld van de wereld geven, toont Bart Layton. In The Imposter vertelt hij het verhaal van een meestermanipulator, een film op de grens van waarheid en fictie.


Direct na de wereldpremière van The Imposter, ruim een jaar geleden tijdens het Amerikaanse Sundance Film Festival, stak iemand in het publiek zijn hand op en vroeg: is deze film soms gebaseerd op een waargebeurd verhaal?

De Britse documentairemaker Bart Layton vermoedde al dat mensen het waarheidsgehalte van zijn documentaire in twijfel zouden trekken, vertelde hij vorig jaar november in een hotel in Amsterdam, tijdens zijn bezoek aan het IDFA. 'Mensen dachten dat ik uitsluitend gebruik had gemaakt van acteurs. Anderen waren ervan overtuigd dat het een mockumentary is, een nepdocumentaire. Het maakt mij niet uit dat ze in de war zijn; als ze maar niet denken dat ze voor de gek worden gehouden.'

The Imposter is een documentaire met een krankzinnig verhaal. Layton las zo'n vijf jaar geleden over de Fransman Frédéric Bourdin, een meestermanipulator die zich voordeed als de verloren zoon van een Amerikaans gezin, die in 1994 van de aardbodem verdween. Het ongelofelijke gebeurde: het gezin geloofde hem. Ja, zeiden ze, hij was wel wat veranderd, drieënhalf jaar na zijn verdwijning, maar ze hadden in elk geval hun zoon terug. Een privédetective gelooft weinig van het verhaal - hij denkt dat het gezin zelf iets te verbergen heeft.

'De grap is dat je het nooit zou geloven als het fictie zou zijn', zegt Layton. 'Ik was ervan overtuigd dat iemand al eens een documentaire over hem had gemaakt, maar dat bleek niet zo te zijn.'

Hij bouwde zijn documentaire op uit de getuigenissen van Bourdin, wiens even overtuigende als onbetrouwbare verhalen hij soms laat naspelen door acteurs. Hij plaatst zich in een traditie van gedramatiseerde documentaires als Man on Wire, The Thin Blue Line en Touching the Void. 'Die films vormden niet zozeer een inspiratiebron voor The Imposter als wel een referentiekader.

Layton bedacht de vorm van zijn documentaire terwijl hij met Bourdin sprak, tijdens een tweedaagse interviewsessie in Londen. 'Hij is erg charmant, kan je uitstekend verleiden met zijn verhalen, maar die eindeloze stroom verzinsels heeft ook iets afstotelijks.'

De documentairemaker merkte dat Bourdin zichzelf in zijn versie van het verhaal als slachtoffer ziet. 'Daar is hij volledig van overtuigd. Onder vier ogen wil hij je boven alles overtuigen van zijn logica. Toen ik sympathie voor zijn verhaal begon te krijgen dacht ik: verdomd, ik ben degene die hier wordt gemanipuleerd. Vanaf toen wist ik dat ik de documentaire zo moest maken dat de kijker zich in de positie van het gemanipuleerde slachtoffer bevindt.'

De waarheid is subjectief; het is een fascinerend uitgangspunt voor een documentaire. The Imposter werd in de Amerikaanse pers zelfs omschreven als de documentaire-variant op Rashomon, de zwart-witklassieker van Akira Kurosawa waarin verschillende getuigen van een moord hun eigen versie van de gebeurtenis vertellen. 'Wat dat betreft gaat mijn documentaire niet over de zoektocht naar de waarheid, maar vooral over de afwezigheid daarvan. We staan Bourdin toe te manipuleren, waardoor zijn manipulaties inzichtelijk worden.'

Frédéric Bourdin weigerde lange tijd de documentaire te zien. 'Ik heb hem een aantal keer als manipulator omschreven, dus hij voelde zich door mij verraden, dat begrijp ik wel. Toen hij hem uiteindelijk zag, vond hij ironisch genoeg dat de film hem neerzet als een leugenaar. Het lijkt erop dat hij nog altijd een hekel aan mij heeft, maar volgens mij vindt hij de film zowaar best goed.'

In The Imposter lijkt Bourdin zijn spel met leugens onder ogen te zien; een aantal maal reflecteert hij op zijn daden. 'Maar ik heb nooit een spoor van wroeging kunnen ontdekken', zegt Layton. 'Ik leerde hem kennen als een onvoorspelbare, wispelturige man. Hij heeft mij heel wat dreigmails gestuurd, maar dat is vooral gebakken lucht. Op zijn woorden na is hij ongevaarlijk, denk ik. Hij maakt zichzelf ook heel zichtbaar: Je kunt via internet eenvoudig zien waarmee hij zich nu bezighoudt. Dat leidt tot een aardig effect: je kijkt naar een documentaire met een personage dat zo uit een film lijkt weggelopen en vervolgens volg je zijn leven verder op Twitter.'

Een aantal jaar geleden vergaarde Layton enige bekendheid als bedenker van de televisieserie Locked Up Abroad, over westerlingen die, dikwijls ten gevolge van drugssmokkel, in nare buitenlandse gevangenissen terechtkomen. 'De eerste aflevering heb ik zelfs hier in Amsterdam geregisseerd', zegt Layton. 'Het was heel nuttig om te leren hoe je drama en werkelijkheid met elkaar kunt combineren, zonder dat het een het ander in de weg zit. Maar als je iets voor de bioscoop maakt, is je aanpak heel anders. Bij televisie werk je met veel voorgeschreven regeltjes. In een film als deze is het mogelijk om je publiek een uur lang in een prettige staat van verwarring te brengen. Ik hou bewust informatie achter, waardoor je geruime tijd niet weet waar het verhaal naartoe gaat. Als het op televisie niet snel duidelijk is waar het over gaat, zappen mensen weg.'

Maar ook The Imposter is niet voor iedereen weggelegd, weet Layton, juist omdat hij speelt met de grens tussen waarheid en fictie, tussen documentaire en film. Bij de Oscars raakte hij in elk geval niet verder dan de shortlist voor de nominaties. 'Er zijn mensen die, zoals ze dat noemen, de echte, pure documentaire willen beschermen. Ik weet niet wat dit betekent, geen idee wie deze regels bedenkt. Maar tegelijk heb ik een nieuw publiek weten te bereiken. In Engeland zijn veel mensen de film gaan kijken terwijl ze niet wisten dat het een documentaire was - en normaal gesproken nooit een documentaire in de bioscoop zouden zien.'

Terwijl Layton aan The Imposter werkte, verscheen een fictiefilm over Bourdin, The Chameleon (2010), waarin Famke Janssen een FBI-agente speelt. Veel wil Layton er niet over kwijt. 'Het is een fictiefilm; totaal onvergelijkbaar met mijn documentaire. Ik heb er tien minuten van gezien. Het leek mij verstandig dat niemand die aan onze documentaire werkte die film zou zien. Ook een slecht idee kan je werk beïnvloeden. De familie die Frédéric als hun verloren zoon in huis nam, vond de trailer van The Chameleon in elk geval verschrikkelijk. Dat werkte in ons voordeel; ze hadden sterk het gevoel dat ze hún versie van het verhaal moesten vertellen.'

Ook dat verhaal staat bol van de geheimen en dubbele bodems. Wanneer het niet gekker lijkt te kunnen, verschijnt ook nog de oude privédetective Charlie Parker ten tonele, wiens naam zelfs lijkt op die van een filmpersonage. Layton lacht: 'Charlie deed mij denken aan een personage in een film van de Coen-broers, Blood Simple of Fargo. Toen ik over het verhaal las, had ik vanaf het begin het idee dat bepaalde delen zo uit een film zijn weggelopen.'

Hij ontwierp een beeldtaal die dat gevoel reflecteerde; The Imposter werd een documentaire met het uiterlijk van een film-noir, een klassieke Amerikaanse detectivefilm. 'Ik wilde geen realistische documentaire maken omdat ik niet weet wat er precies is gebeurd. Als ik die scènes laat zien, zit je in Frédérics verhaal. Het was nooit het idee geweest om er een of ander forensische reconstructie van te maken. Ik heb een verteld verhaal in beeld gebracht. We hadden de dramasequenties als geënsceneerde archiefbeelden kunnen draaien. Dan vertel je je publiek dat ze moeten geloven wat ze zien. Ik wil dat het publiek weet dat ze naar een subjectieve versie van de waarheid kijken.'

Layton: 'Het is een illusie dat documentaires een objectief beeld van de wereld geven. Wanneer je de camera aanzet, verandert eigenlijk alles al.'

De eerste aflevering van Locked Up Abroad draaide Bart Layton in Amsterdam: een verhaal over een jong Brits stel dat door Europa reist en onderweg naar Costa Rica wordt gepakt met 16 kilo cocaïne. 'We renden gewoon wat rond met een camera, zonder geld en zonder vergunningen', zegt Layton. 'Het is uitgegroeid tot een soort cultserie in de Verenigde Staten. Onlangs las ik dat het een van de favoriete tv-series is van Martin Scorsese.'

Regisseur Layton laat serie-identiteitendief Bourdin in het hoofd van de kijker kruipen.

The Imposter doet alles wat een goede Hollywoodthriller behoort te doen: de kijker in een greep nemen, zes keer in de rondte draaien, en vervolgens geamuseerd en verbijsterd de bioscoopzaal weer uit sturen. En dit is echt, niet verzonnen. Documentairemaker Bart Layton portretteert de Fransman Frédéric Bourdin, bijnaam de kameleon, vanwege zijn talent om zich voor anderen uit te geven. Een gewetenloze serie-identiteitendief, gezocht door Interpol. Weggelopen tieners waren zijn specialiteit, ook toen hij zelf al ver in de twintig was.

In de jaren negentig besloot Bourdin zich, nadat de Spaanse politie hem had afgeleverd bij de jeugdopvang, uit te geven voor een vermist jongetje uit de Verenigde Staten. Het mag zijn meesterstuk worden genoemd; een donkerharige, half Algerijnse Fransman die zich blondeert en voordoet als een zeven jaar jongere blonde Texaan met blauwe ogen. Ontvoerd was die, zo luidt Bourdins verklaring voor het plotselinge opduiken van het joch in Spanje. Jarenlang misbruikt in Europa en getraumatiseerd - vandaar dat hij zich continu verschuilt achter pet, sjaal en zonnebril. En terwijl de FBI achterdochtig toeziet wordt Bourdin - ook tot zijn eigen verbazing - daadwerkelijk als verloren zoon opgenomen en ingevlogen door zijn nieuwe Texaanse familie. Een white-trashgezin is dat; moeder verslaafd, broer verslaafd en gewelddadig. Bourdin lijkt hier niet de enige die met een groot geheim rondloopt. En dan duikt er een privédetective op, die het zaakje niet vertrouwt.

Dat The Imposter de grens tussen documentaire en speelfilm oprekt, en verschillende delen zijn nagespeeld, kostte de film vermoedelijk een Oscarnominatie voor beste documentaire (de vijftien films tellende groslijst werd nog wel gehaald). Onterecht: regisseur Layton trekt een complete trukendoos aan filmische middelen open, maar hij strikte óók de betrokkenen en verrijkt zijn film op cruciale momenten met authentiek beeldmateriaal, van familiefilmpjes uit Texas tot een dansscène van Bourdin, die ook een aardige king of pop-imitatie in huis heeft.

Een enge man is het, mogelijk gevaarlijk. Maar misschien ook zielig, en al bluffend in een situatie beland die zo mogelijk nog gestoorder is dan hijzelf. Zo kent de film plotwendingen waar zelfs de meest fantasierijke Hollywoodscenarist niet mee zou durven komen aanzetten. Die thrillerstructuur van The Imposter, met perfect gedoseerde brokjes al of niet valse informatie, maakt dat Bourdin gaandeweg in het hoofd van de kijker kan kruipen, en daar zijn duivelse werk voortzet. Dit betreft meestermanipulatie, van zowel filmer als gefilmde.


Red.:   Zie bij P&W 27-02-2013 uitleg of detail

Naar Cultuur, gelijkheid , Albanese cultuur , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]