De Volkskrant, 28-03-2014, door Michiel Kruijt .2010

Keerpunt Gurlitt

Een opmerkelijke Wende bij de bejaarde eigenaar van een omstreden kunstcollectie. Cornelius Gurlitt wil nu toch werken teruggeven aan de rechtmatige erfgenamen.


'Ik geef niets vrijwillig terug. Dat doe ik in geen geval.' Cornelius Gurlitt was in november vorig jaar onverbiddelijk toen een journaliste van Der Spiegel hem met haar telefoon filmde. De omvangrijke verzameling die zijn vader had aangelegd, moest in haar geheel bijeen blijven. Dat de in 1956 overleden kunsthandelaar Hildebrand Gurlitt tijdens de oorlog veel zaken had gedaan met de nazi's en de collectie dus mogelijk roofkunst bevat, ging er bij de zoon niet in.
    Donderdag werd bekend dat er toch een schilderij teruggaat naar de erfgenamen van de voormalige joodse eigenaar. Het is mogelijk het duurste werk van de circa 30 procent van de Gurlitt-collectie die tot nu toe openbaar is gemaakt. Zittende vrouw van Henri Matisse is miljoenen waard, misschien zelfs wel enkele tientallen miljoenen. De restitutie zal 'binnen enkele dagen' plaatshebben - op papier dan, want de Duitse justitie heeft op verdenking van belastingontduiking alle kunst in het appartement van Gurlitt in München in beslag genomen. De komende maanden volgen er waarschijnlijk nog meer teruggaven van de veertig tot vijftig werken waarop claims zijn ingediend.
    Vanwaar deze Wende?
    De belangrijkste oorzaak voor de ommekeer is de toestand van Cornelius Gurlitt zelf. De toen 80-jarige Oostenrijker van geboorte maakte in november vorig jaar in een vraaggesprek - het was de enige keer dat hij zich liet interviewen - een hulpbehoevende, bijna kinderlijke indruk. De maand daarna noopten zijn hartproblemen tot een operatie. Zijn conditie werd als zo ernstig beoordeeld dat een arts Betreuung aanvroeg: een vorm van curatele waarbij de ondertoezichtgestelde nog wel enige zeggenschap houdt. De Duitse rechter stemde met dit verzoek in, waarna de advocaat Christoph Edel als de belangenbehartiger van Gurlitt werd benoemd.
    Die schakelde drie andere advocaten en een professionele woordvoerder in. Vanaf dat moment werd er voor het eerst in lange tijd - de huiszoeking in het appartement in München was bijna twee jaar door justitie stilgehouden - professioneel over nagedacht hoe het met Gurlitt en zijn verzameling verder moet.
    Uit het eerste interview dat een van de nieuwe raadslieden eind januari gaf, was al af te leiden dat de zaak in beweging was. Advocaat Hannes Hartung zei dat zijn cliënt nooit had gezegd dat hij niks wilde teruggeven. Die opmerking kwam hem op een Twitterstormpje te staan, Gurlitt was immers gefilmd toen hij het tegendeel beweerde. Hartung meldde ook dat hij naar 'eerlijke en juiste oplossingen' zocht ten aanzien van de roofkunstclaims die waren binnengekomen.
    Een halve maand later spraken de raadslieden op een door hen opgerichte website (gurlitt.info) over de 'vrijwillig, moreel gefundeerde' verplichting die Gurlitt zichzelf had opgelegd om er met nabestaanden van joodse bezitters uit te komen. Die geldt dan wel alleen voor de kunst die in München lag. De verzameling die het verdedigingsteam enkele dagen eerder in de voormalige woning van Gurlitt in het Oostenrijkse Salzburg had aangetroffen (en had veilig gesteld), werd daarvan uitdrukkelijk uitgezonderd.
    Donderdag werd de deur weer wat wijder opengezet. Gurlitt heeft volgens een persbericht zijn verdedigingsteam een heuse 'opdracht' gegeven: 'Als er ten aanzien van werken een gegronde roofkunstverdenking bestaat, gelieve dan deze werken terug te geven aan de juridische eigenaren.' Dat gebod geldt nu ook voor de kunst die in Salzburg lag.
    Hetzelfde persbericht meldt ook dat de advocaat Hannes Hartung is ontslagen. Die had volgens de Süddeutsche Zeutung twijfels geuit over twee van de zes claims waarover gesprekken worden gevoerd met nabestaanden. Toezichthouder Christoph Edel, die herhaaldelijk uren met Gurlitt zou hebben gesproken, zegt van hem 'de vrije hand' te hebben gekregen. Een Duitse tv-zender, de BBC en een Duitse krant mochten deze week zelfs de collectie zien die tot voor kort in de Oostenrijkse woning lag.
    De opstelling van Edel en de zijnen is opmerkelijk omdat de raadslieden de teruggave van roofkunst nog lang hadden kunnen rekken, of zelfs hadden kunnen voorkomen: door verjaring was het twijfelachtig of restitutie juridisch afdwingbaar was. Maar een jarenlang gevecht in de schijnwerpers van de pers is blijkbaar niet als een aantrekkelijke optie gezien voor een hartpatiënt van 81 jaar, van wie de curatele onlangs werd verlengd tot eind 2014.
    Vrijwillige teruggave van roofkunst levert hem bovendien een imago op dat nog goed van pas kan komen in de strafzaak die hem mogelijk wacht wegens belastingontduiking. Het kan zijn dat Gurlitt schuldiger is dan hij doet voorkomen. In zijn appartement in München heeft justitie een boek gevonden (titel: Engeland. Hoogtepunten erotische literatuur van beroemde auteurs) waarin de pagina's 171 tot en met 520 zijn bewerkt om een geheime bergplaats te creëren. Justitie vermoedt dat deze ondeugende pil is gebruikt om geld over de grens te smokkelen. Ook is er een krant uit 1974 aangetroffen waarin, gezien de vouwen, meermaals biljetten zijn vervoerd. In Zwitserland blijkt Gurlitt twee rekeningen te hebben waarop in totaal 1 miljoen euro staat.
    Restitutie verhoogt de kansen op de opheffing van het justitiebeslag op de collectie die hem zo dierbaar is. Zijn team wacht ook nog een andere grote klus: in Gurlitts oude huis in Salzburg - hij verhuisde in 2011 naar een van de twee appartementen die zijn moeder vijftig jaar eerder in München had gekocht - bleek veel meer kunst te liggen dan aanvankelijk bekend was gemaakt.
    Op 11 februari had het verdedigingsteam gemeld dat er ruim zestig werken waren aangetroffen waarvan de 'materiële waarde hoger in te schatten' is dan de 1.400 stuks die justitie in München had geconfisqueerd (het blijken er nu 1.280 te zijn). Toen een schoonmaakploeg twee weken later door het verlaten huis ging, werden achter 'omvangrijke en onbruikbare voorwerpen' (lees: rotzooi) opnieuw kunstwerken gevonden, niet zelden beschimmeld. De onverwachte vondst, die donderdag bekend werd gemaakt, is nog een bewijs dat Cornelius Gurlitt zijn zaken niet op orde had.
    De deelcollectie Salzburg telt nu 238 kunstwerken. Of er ook foute kunst bij zit, moet nog worden uitgezocht door de experts die het verdedigingsteam zelf wil inschakelen. Binnen overzienbare tijd zullen de resultaten worden gepresenteerd, aldus Edel, 'zodat eventuele eisers zich direct bij ons kunnen melden'.


Tussenstukken:

@ Foto Staatsanwaltschaft Augsburg
'Zittende vrouw', Henri Matisse
Paul Rosenberg was een joodse kunsthandelaar in Parijs die het werk van kunstenaars als Pablo Picasso en Henri Matisse mocht verkopen. Toen hij in 194IJ op de vlucht moest slaan voor de Duitsers, liet hij een deel van zijn kunst achter in een depot dat later werd geplunderd door de nazi's. Hoe het doek in het bezit is gekomen van de vader van Cornelius Gurlitt is niet bekend. Het schilderij gaat nu terug naar de erfgenamen, waartoe Ann Sinclair, de ex van Dominique Strauss-Kahn behoort. Het is de tweede Matisse die ze terugkrijgen. Vorige week gaf een Noors museum hen er eentje terug.

@ Foto Staatsanwaltschaft Augsburg
'Ruiters op het strand', Max Liebermann
David Toren, een 88-jarige blinde advocaat in ruste uit New York, heeft dit schilderij voor het laatst gezien toen hij 13 jaar was. Toen hing het in het huis van zijn oudoom, de vermogende joodse ondernemer David Friedmann. Die zou in 1942 een natuurlijke dood sterven. Toren ontkwam met een van de laatste kindertransporten naar Zweden. Zijn ouders werden vergast, hij emigreerde in 1956 naar de VS. Begin deze maand heeft hij in Amerika een proces aangespannen tegen Duitsland en Beieren, omdat die het doek in beslag hebben genomen bij Gurlitt. Toren en zijn nog oudere broer willen het terug.

@ Foto Staatsanwaltschaft Augsburg
'Het pianospel', Carl Spitzweg
De muziekuitgever Henri Hinrichsen uit Leipzig vlucht in het begin van de oorlog met zijn vrouw naar Brussel. Zij sterft daar omdat haar als jodin insuline wordt geweigerd. Hij wordt op 17 september 1942 vergast in Auschwitz - de dag dat hij in het concentratiekamp is aangekomen. Zijn kleindochter in Londen en haar nicht in de VS willen ervoor 'vechten' om de tekening uit 184IJ terug te krijgen. Op de achterkant van het werk staat: Spitzweg. Aus der Sammlung Geheimrat Hinrichsen, Leipzig. De vader van Cornelius Gurlitt heeft het in 1940 voor 300 mark gekocht, blijkt uit diens boekhouding.

@ Foto Staatsanwaltschaft Augsburg
'Kind aan tafel', Otto Griebel

De vader van Cornelius Gurlitt woonde tijdens de oorlog in Dresden. Daar was ook Fritz Salo Glaser gevestigd, een joodse advocaat die een collectie had aangelegd en kunstenaars steunde, onder wie Otto Dix. Hij verloor zijn baan in 1933 door toedoen van de nazi's en moest kunstwerken verkopen om zijn familie te kunnen onderhouden. Hij wist deportatie te voorkomen in de chaos na het grote bombardement van de geallieerden op Dresden begin 1945. Door dezelfde aanval zouden alle kunstwerken van Hildebrand Gurlitt zijn verbrand, verklaarde diens familie later, wat niet zo was. Glaser overleed in 1956.

'Dompteuse', Otto Dix
Otto Dix, die in de Eerste Wereldoorlog aan de kant van de Duitsers had gevochten, behoorde tot de kunstenaars van wie het werk door de nazi's als verdorven werd beschouwd. Zijn werken en die van andere kunstenaars werden als 'Entartete Kunst' in beslag genomen, om vaak stiekem te worden doorverkocht. Twee aquarellen van Dix, waaronder deze, zouden hebben toebehoord aan Ismar Littmann, een advocaat die in Breslau woonde (nu het Poolse Wroclaw). Littmann kreeg in 1933 een beroepsverbod van de Duitsers, een jaar later pleegde hij zelfmoord. Zijn vrouw en zoon wisten tijdig te emigreren.


Red.:  



Naar Wetenschap en religie , Wetenschap lijst , Wetenschap overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]