De Volkskrant, 08-05-2017, column door René Cuperus, cultuurhistoricus 2010

Ongemakkelijk herdenken

Tussentitel:  In Yad Vashem zie je hoe de holocaust boven alles een verhaal van Oost-Europa was

Een van de stiekeme geheimen van het ouderschap is dat je je leven nog een keer overdoet. Met kinderen doorloop je alle levensfasen opnieuw. Van baby tot puber tot jongvolwassene.

Ouderschap is een permanent déjà vu. Zo keer je met je kinderen weer terug naar de basisschool waar je nog net zo slecht blijkt te kunnen tekenen als vroeger. Hoezo voordoen?

Ook kom je als ouder op het VWO weer diezelfde afschuwelijke wiskunde tegen en blijk je dat nog niet te kunnen. Inmiddels zit mijn dochter op de universiteit van Utrecht en studeer ik rechten met haar. Dat wil zeggen, ik zie wel eens een boek slingeren, en dat blader ik dan door.

Mijn ogen waren dezer dagen extra gespitst op haar studieboek Beginselen van de democratische rechtsstaat. Ik leer daarin over het legaliteitsbeginsel en over 'positief' recht, wat zoveel betekent, als ik het goed meekrijg, dat elke uitoefening van staatsgezag onder de heerschappij van het recht en parlementaire controle wordt geplaatst.

Draaide de hele afgelopen herdenkingsweek daar niet om? Op 4 mei herdachten we hen die vielen in hun verzet tegen de vernietiging van de democratische rechtsstaat. En hen die slachtoffer werden van totale rechteloosheid. Van de willekeur, de terreur, de rassenwaan van de nazi-Duitse bezetter.

Kamervoorzitter Arib zei het mooi tijdens de Nationale Herdenking in de Nieuwe Kerk, voorafgaande aan de twee minuten stilte op de Dam. In de Handelingenkamer in de Tweede Kamer, staat een plank leeg. Dat is de plank 1940-1945. Toen kwam de Tweede Kamer niet bijeen, want die was ontbonden door de Duitse bezetter. En dus kwamen er geen parlementaire verslagen in die archiefkamer terecht. Hoe tastbaar kan de afwezigheid van democratie worden uitgebeeld?

Ik was dit jaar in Yad Vashem. Dat is het Holocaust herdenkingscentrum van de staat Israël op de Herzlberg bij Jeruzalem. Wat me in dat even huiveringwekkende als indringende herinneringscentrum opviel, was hoezeer de holocaust boven alles een verhaal van Oost-Europa was.

Er zijn in Yad Vashem Joodse getto's nagebouwd van steden in Wit-Rusland of het Balticum waarvan wij de naam niet eens kennen, maar waar wel de grootste aantallen mensen zijn vermoord. Het waren de zogenaamde 'Bloedlanden', letterlijk ingeklemd tussen nazistisch Duitsland en stalinistisch Rusland, die het duivelse schouwtoneel van de holocaust zijn geweest.

Dat beseffen we ons nog steeds te weinig. Nederland is naar West-Europese maatstaven hard getroffen in oorlogstijd, al kom ik geregeld Duitse collega's tegen die nooit gehoord hadden van Kamp Westerbork, Vught of Amersfoort. Die dachten dat de nazi-terreur zich exclusief in het Oosten had afgespeeld.

Onheilspellend is dat het in die ooit meest getroffen Bloedlanden weer rommelt. Oekraïne, Wit-Rusland, de Baltische Staten, Polen: het zijn geen successtory's van democratische rechtstaten en vreedzame verhoudingen geworden. En dan is er ook nog de agressieve slagschaduw van Rusland, het zwaarst door de Tweede Wereldoorlog getraumatiseerde land, dat daar echter niet de les van 'nooit meer oorlog' aan heeft verbonden, maar eerder die van 'over ons lijk'.

Het typeert het toenemende ongemak van onze herdenkingscultuur. Vol goede intenties prevelen we elk jaar het 'nooit meer oorlog' en 'nooit meer onverdraagzaamheid', maar de context waarbinnen we dat doen begint steeds meer te schuren. Er is oorlogsdreiging in Oost-Europa; er is een echte oorlog aan de gang in het Midden-Oosten.

Rechts-extremisme is weer terug van weggeweest, nota bene tot diep in de Duitse Bundeswehr

Rechts-extremisme is weer terug van weggeweest, nota bene tot diep in de Duitse Bundeswehr. Met de migratie is neo-antisemitisme meegekomen (zie het boek Thuis bij de vijand van Natascha van Weezel over de vooroordelen en samenzweringstheorieën van moslims over joden). Het Europees project staat onder grote druk, en daarmee een van de opvoedkundige lessen van de oorlog.

We herdenken, we roepen op tot waakzaamheid, maar de omgeving wordt er niet relaxter op. Abel Herzberg heeft ons ooit opgeroepen waakzaam te zijn voor 'de eerste stap'. De eerste stap van onverdraagzaamheid en ontmenselijking, die kan uitmonden in de hel. Lukt het ons echt die eerste stap te herkennen?

Wel is dit waar: hoe meer jongeren (en hun ouders) dat studieboek Beginselen van de democratische rechtsstaat onder ogen krijgen, hoe beter het is.




Web:
We herdenken, maar de opvoedkundige lessen van de oorlog staan onder druk
TT:
Op 4 mei herdachten we hen die vielen in hun verzet tegen de vernietiging van de democratische rechtsstaat
Ik kom geregeld Duitse collega's tegen die nooit gehoord hadden van Kamp Westerbork, Vught of Amersfoort
In de ooit meest getroffen bloedlanden rommelt het weer: Oekraïne, Wit-Rusland, de Baltische Staten, Polen



Red.:  ... ooit meest getroffen bloedlanden  ... : Gotspe: de ooit meest treffende landen!


Naar Cultuur, gelijkheid , Albanese cultuur , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]