De Volkskrant, 07-12-2013, door Mariken Smit .2010

Breiviks jeugd

In Noorwegen is A Norwegian Tragedy het best verkochte boek over '22/7', de dag waarop Anders Breivik terreuraanslagen pleegde. Voor het eerst wordt de kiem van zijn haat blootgelegd. Is daarmee alles gezegd?

Tussentitel: Breivik snapte de sociale codes niet, hij was een 'alien op aarde'

Ruim twee jaar na de terreuraanslagen door Anders Behring Breivik op de linkse elite in Oslo en het eiland Utya is er veel veranderd in Noorwegen. Breivik zit achter de tralies, een staatscommissie fileerde de werkwijze van de geheime dienst en politie voor en na de aanslagen.

Premier Jens Stoltenberg van de Arbeiderspartij, aanvankelijk geprezen om zijn reactie na de aanslagen, zit sinds september in de oppositiebankjes. De centrum-linkse regering heeft plaatsgemaakt voor een rechts-liberale regering, die immigratie wil terugdringen. En overlevenden en nabestaanden proberen de draad op te pakken na de moordpartij, die Breivik tot de bekendste Noorse misdadiger maakte sinds Vidkun Quisling in de Tweede Wereldoorlog een pact sloot met Hitler.

Toch verdeelt de vraag hoe Breivik zo kon radicaliseren Noorwegen nog steeds. '22/7' was gepleegd door een Noor, opgegroeid in een gegoede buurt in Oslo-West. Wat bracht de destijds 32-jarige mislukte zakenman tot zijn daad? Een ondergronds en vooral online groeiend extreem-rechts, anti-islamklimaat? Of moeten de oorzaken in zijn jeugd worden gezocht?

De Noorse schrijver Aage Borchgrevink kiest in zijn boek A Norwegian Tragedy - Anders Behring Breivik and the Road to Utya de laatste invalshoek. In het goed geschreven en in Noorwegen tot nu toe best verkochte boek over '22/7', gaat hij als eerste grondig in op de jeugd van Breivik.

In de rechtszaak ging het om de vraag of hij toerekeningsvatbaar was. De Noorse media richtten zich vooral op de twintiger en dertiger die zich vanaf 2006 opsloot in een kamertje bij zijn moeder om World of Warcraft te spelen, en vervolgens een complexe terreuraanslag wist voor te bereiden. Breivik ontweek vragen over zijn jeugd, al noemde hij zijn opvoeding in de rechtszaak geprivilegieerd, 'anders had ik hier niet gezeten'.

Aage Borchgrevink sprak met onder anderen Breiviks stiefmoeder, voormalige jeugdvrienden, maar ook met twee leden van het team van het centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie in Oslo dat in 1983 alarm sloeg over de toen 4-jarige Breivik.

De informatie uit dit rapport is op verzoek van de moeder van Breivik nooit openbaar gemaakt. Tot de verschijning van Borchgrevinks boek is er door de Noorse media uit privacyoverwegingen ook bijna niet over gepubliceerd. Volgens Borchgrevink is dit een misser: hier ligt de sleutel voor wie niet alleen wil begrijpen hoe Breivik tot zijn daden kwam, maar ook het 1.500 pagina's tellende manifest wil doorgronden dat Breivik naar zijn contacten mailde op de dag van de aanslagen.

In dat manifest, getiteld 2083, een Europese onafhankelijkheidsverklaring, waarschuwt Breivik voor de overname van Noorwegen en Europa door de islam. Schuldigen zijn volgens hem de 'cultuur-marxisten', die de poorten voor immigratie (van moslims) hebben opengezet en daarmee uiteindelijk een oorlog over Europa afroepen. Ter verdediging van zijn eigen volk pleegde Breivik daarom twee aanslagen op linkse bolwerken in Noorwegen. Daarbij kwamen 77 mensen om.

22/7 was een politieke daad, daarover laat Borchgrevink geen misverstand bestaan. Maar de auteur lijkt in zijn boek verder te borduren op de pogingen van de openbaar aanklager in de rechtszaak tegen Breivik, die hem voortdurend probeerde door te prikken als een fantast.

Borchgrevink reconstrueert dat allerlei gebeurtenissen uit zijn middelbare schooltijd, die Breivik opvoert in zijn manifest, nooit hebben plaatsgevonden of zijn overdreven. Politie en oud-vrienden van Breivik trekken in twijfel dat er groepsverkrachtingen van schoolmeisjes door moslims plaatsvonden en dat moslims zijn neus braken bij een vechtpartij.

Volgens de auteur blaast Breivik zijn jeugdervaringen op en geeft hij 'gewone' tienerconflicten een religieuze lading. Al typend heeft hij een 'dekmantel voor zijn haat' gezocht. De kiem ligt volgens Borchgrevink in de peuterjaren van Breivik, die slachtoffer was van een 'ernstig gebrek aan zorg' en emotionele mishandeling door zijn moeder. In 1983 werden moeder en zoon enkele weken geobserveerd in het centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie in Oslo omdat Breiviks moeder had gezegd de zorg voor de kleuter niet aan te kunnen. Breiviks ouders scheidden toen hij 1 jaar oud was. Psychiaters beschreven Wenche Breivik, inmiddels overleden, als emotioneel instabiel, met borderline trekken. Zij trok haar zoon het ene moment naar zich toe, het andere moment wenste ze hem dood.

De psychiaters adviseerden de jongen uit huis te plaatsen om te voorkomen dat hij een 'ernstiger psychopathologie' ontwikkelde. Breiviks vader, een diplomaat, vroeg daarop voogdij aan, maar de rechtbank wees die af. Breivik bleef bij zijn moeder, die de hulpinstanties op afstand hield.

Zijn leven lang zocht Breivik aansluiting en erkenning in de Noorse maatschappij, schrijft Borchgrevink. Hij probeerde het bij jeugdbendes, als ondernemer, in de lokale politiek en bij onlinemedia, maar altijd volgde afwijzing. Breivik snapte simpelweg de sociale codes niet, hij was een 'alien op aarde'.

Wie zijn manifest leest, ziet volgens Borchgrevink n grote wraakactie jegens zijn moeder. Een van de veranderingen die Breivik wil doorvoeren, is een wet die vaders altijd het recht op voogdij geeft. Freudiaans? Volgens Borchgrevink wel.

Daarmee stapt de auteur af van zijn eerdere veronderstelling dat Breiviks aanslagen een reactie waren op modernisering en globalisering. De banaliteit van het kwaad is bij Breivik terug te voeren op een jeugdtrauma. Zoals een wolf een roedel zoekt, zo zocht Breivik aansluiting bij anti-jihadistische theorien. Die veronderstelling is ook de makke van het boek. Wie het leest, blijft zitten met een vraag: wat zou er zijn gebeurd als de linkse elite in Noorwegen zich minder gesloten had opgesteld in het immigratie- en islamdebat?

De Noorse sociaal-antropoloog Sindre Bangstad, die komend voorjaar een boek over Breivik zal publiceren, maakt zich kwaad over het 'reductionisme' van Borchgrevink. Hij stelt dat de Noorse elite Breivik nu kan wegzetten als een gek met een jeugdtrauma, in plaats van als een uitwas van de islamofobische stromingen die in Europa zijn opgekomen.

Bangstad wil niet zozeer zoeken naar de haat in Breivik, maar naar de haat in de Noorse samenleving.


Aage Borchgrevink: A Norwegian Tragedy - Anders Behring Breivik and the Massacre on Utya. Polity Books; 300 pagina's; ca. euro 23,-.


Naar Multiculturalisme, cultuurverraad , Multiculturalisme , Allochtonen overzicht  , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]