De Volkskrant, 23-05-2015, door Peter Giesen .2009

Polarisatie |  Frankrijk na de aanslagen

Niet langer Charlie

De aanslagen van 7 januari verenigden de Fransen in hun afkeer van terreur en godsdienstwaanzin. Even. Want nu staan islamitische en Franse identiteitszoekers weer lijnrecht tegenover elkaar.


Zelfs bij Charlie is de geest van Charlie verdwenen. De nieuwe rijkdom van het blad is een gif dat wantrouwen en verdeeldheid zaait. Redacteuren maken ruzie om geld en zeggenschap. De toonaangevende tekenaar Luz vertrekt omdat het Charlie-zijn hem te zwaar is geworden. 'Charlie lijdt aan een posttraumatische schok. Dat valt niet te ontkennen', zei hij.

Ook in de Franse samenleving is weinig meer over van de geest van 11 januari, toen heel Frankrijk zich op de Place de la République leek te verenigen tegen terreur en godsdienstwaanzin, voor vrijheid van meningsuiting. Vier miljoen mensen trokken de straat op, de grootste mensenmassa sinds de bevrijding.

De eenheid van 11 januari is verdwenen. Frankrijk is diep verdeeld over het juiste antwoord op een sterker wordende islam. Moeten moslims gedwongen worden zich te onderwerpen aan nieuwe eisen van een seculiere samenleving, bijvoorbeeld door een verbod op hoofddoeken aan de universiteit? Of is dat een heilloze vorm van polarisatie die alleen maar zal leiden tot meer strijd?

Sinds 11 januari raak ik ontroerd als ik de Marseillaise hoor. De 'republikeinse mars' van 11 januari was een indrukwekkend eerbetoon aan de liberale democratie, die vaak zo gemakzuchtig wordt afgedaan als leeg, plat en materialistisch. De kracht van de liberale democratie is juist dat ogenschijnlijk lege hart. De samenleving legt het individu zo min mogelijk op. Je mag een vrome moslim zijn, maar ook de profeet bespotten. Je kunt filosofie lezen en musea bezoeken, maar je dagen ook vullen met winkelen of porno kijken. Hoe waardevol die vrijheid is, bleek op 7 januari toen de broers Kouachi hun perverse idee van zingeving aan de wereld wilden opleggen.


Politieke keuze

De demonstranten van 11 januari begrepen dat heel goed. Hoe geschokt en boos ze ook waren, ze legden een bijna bovenmenselijke tolerantie aan de dag. Pas faire l'amalgame, was de mantra van die dagen, gooi niet alle moslims op een hoop. Ik zag een man die een bordje had gemaakt van de foto waarop een van de Kouachi's de islamitische politieman Ahmet Merabet doodschiet. 'Voor wie ze niet uit elkaar kan houden: dit is een terrorist en dit is een moslim'.

Die eenheid kon uiteraard geen stand houden. Het antwoord op de islam is een politieke keuze, die per definitie tot verdeeldheid leidt. Maar de geest van 11 januari staat ook onder druk omdat veel mensen het lege hart van de liberale democratie willen vullen met iets sterkers, iets waar meer smaak aan zit, waaraan zij identiteit kunnen ontlenen. De islam. Of, aan de andere kant, de Franse identiteit.

Het is begrijpelijk dat veel Fransen bang zijn voor de islam. In de maanden na Charlie bezocht ik banlieues en achterstandswijken in kleinere steden. Het eerste dat opvalt is dat de banlieue zo normaal is. In Nederland bestaat vaak het beeld van voorsteden waar criminelen de hele dag met kalasjnikovs lopen te zwaaien, tussen de brandende autowrakken. Maar het is meestal heel rustig in de banlieue, zo lang je de drugsdealertjes niet stoort. De mensen staan je vriendelijk te woord. Verreweg de meesten veroordelen de aanslagen en zeggen dat zij zich zowel moslim als Frans burger voelen. Meest gehoorde zin: 'Niemand verdient het te sterven voor een tekening.'

Het tweede dat opvalt is dat er onder het kalme oppervlak heel vreemde ideeën leven. In een café in Clichy-sous-Bois sprak ik de vriendelijke bouwvakker Yusuf, die opeens losbarstte in een antisemitische tirade: 'De haat tegen Joden zit ons in het bloed. Over vijftig tot honderd jaar zullen er kinderen worden geboren die de Joden haten', zei hij.

In het Zuid-Franse Fréjus raakte ik aan de praat met Youness, een jonge werkloze schilder. Plotseling haalde hij een usb-stick uit zijn zak. 'Heeft u een computer bij u? Dan kan ik u laten zien hoe de wereld in elkaar steekt', zei hij. Op de stick bleek propaganda voor de jihad in Syrië te staan.


Gevaarlijke ideeën

Zo woekert onder de redelijkheid een substraat van idiote, radicale en gevaarlijke ideeën. Onlangs werd Sid Ahmed Ghlam opgepakt, een 24-jarige informaticastudent van Frans-Algerijnse afkomst, die van plan was een aanslag te plegen op een of twee kerken in de Parijse voorstad Villejuif. Dat ontbrak er nog aan, de import van de Arabische moordpartijen op christenen.

Michel Houellebecq heeft het over de gevaren van de islam in zijn roman Soumission. Het boek is door velen nogal gemakkelijk geïnterpreteerd als een aanklacht tegen de laffe houding van de gevestigde partijen tegen de islam. Maar er zit een andere laag in het boek. Houellebecq laat zien dat mensen moeilijk kunnen leven met wat zij - naar mijn idee ten onrechte - beschouwen als de spirituele leegte van de westerse samenleving. Ze willen het lege hart van de liberale democratie vullen met iets sterkers, iets waaraan zij identiteit kunnen ontlenen. De islam. Of, aan de andere kant, Frans nationalisme.

Want hoe moet je reageren op de onmiskenbare dynamiek van de islam? Over de theorie is vrijwel iedereen het eens: de waarden van de Republiek. Iedere Fransman is een volwaardig burger, ongeacht zijn religie of sociale herkomst, mits hij zich aan de republikeinse spelregels van vrijheid en democratie houdt. De staat en de publieke ruimte zijn neutraal. Religie is een privézaak.

Een helder, aantrekkelijk schema, maar waar leg je precies de grens tussen publiek en privé? Na de aanslagen van januari willen steeds meer mensen elke vorm van religieus vertoon uit de publieke ruimte verwijderen. Zo bepleitte oppositieleider Nicolas Sarkozy een verbod op hoofddoeken aan de universiteit.

Een problematisch voorstel. Kan een liberale democratie volwassen vrouwen verbieden zich te kleden zoals zij willen? Betekent individuele vrijheid niet dat je gebruiken tolereert waarover een meerderheid van de bevolking niet erg enthousiast is?

De voorstanders van een hoofddoekverbod wijzen op de toenemende agitatie van radicale moslimstudenten, die onder meer colleges over de evolutieleer zouden verstoren. Maar, zoals een meisje op de universiteit in Saint-Denis zei: 'Wat heeft dat met mijn hoofddoek te maken?' In de discussie over het hoofddoekverbod aan de universiteit worden alle moslims op een hoop gegooid: gewone meisjes met een hoofddoek, fundamentalisten, terroristen. Vandaag een hoofddoek, morgen een aanslag.

Sarkozy wordt gesteund door een meerderheid van de Fransen, blijkt uit enquêtes: 72 procent wil de hoofddoek aan de universiteit verbieden, terwijl 55 procent vindt dat er geen vervangende maaltijd mag worden aangeboden als de schoolkantine varkensvlees serveert. Voorts gelooft 74 procent van de Fransen dat het secularisme (de laïcité) in gevaar is en 54 procent dat de islam niet verenigbaar is met Franse waarden.

De anti-islamkoers komt niet alleen voort uit angst voor een oprukkende godsdienst met gewelddadige kanten. Links Frankrijk kent een sterke antireligieuze traditie, in de lijn van Voltaires opvatting over de katholieke kerk: écrasez l'infame ('verpletter het verachtelijke'). In Clichy-sous-Bois kwam ik een vrouw tegen die eiste dat haar werkster haar hoofddoek zou afdoen alvorens zij aan een poetsen sloeg. 'Misschien gaat het een beetje ver, maar het is toch belangrijk om je principes te handhaven', zei ze.

Ter rechterzijde leeft een sterk verlangen het lege hart van de liberale democratie te vullen met een sterke Franse identiteit. On est chez nous! (dat zowel 'we zijn thuis' als 'wij zijn bij ons' betekent) is een slogan van het Front National die dit sentiment perfect uitdrukt. De moslims moeten een toontje lager zingen. Wij zijn hier de baas!

'De mondialisering genereert een sterk gevoel van culturele onzekerheid, die zich vooral vertaalt, terecht of niet, in een angst voor de islamisering van de samenleving', zei Jérôme Fournier van de grote opiniepeiler Ifop.

Zo lijkt de tolerante geest van 11 januari te worden weggevaagd door een golf van polarisatie, waarbij islamitische en Franse identiteitszoekers steeds scherper tegenover elkaar komen te staan, in een strijd die zal worden aangewakkerd door religieuze en politieke entrepreneurs uit beide kampen.

Onlangs werd een 15-jarig schoolmeisje uit het Noord-Franse Charleville-Mézières naar huis gestuurd omdat ze een te lange, 'islamitische' rok droeg. Nicolas Sarkozy vond het prima: de rok was een provocatie, zei hij. 'Als we dit laten gaan, zullen over drie jaar de moslimmeisjes die geen zwarte rokken dragen onder druk worden gezet.'

Sarkozy vreest dat de islamitische gemeenschap steeds sterker zal worden. Dat is een spookbeeld in Frankrijk: een gemeenschap die zich onttrekt aan de Republiek. 'Bij ons kennen we maar één gemeenschap, die van de natie', zei Sarkozy.


Kalmeren

Zijn tegenstanders geloven dat de radicalisering onder moslims alleen maar zal toenemen als zij aan steeds scherpere eisen worden onderworpen. François Fillon, Sarkozy's rivaal voor de presidentskandidatuur op rechts, schetste het gevaar van zo'n aanhoudende confrontatie. 'Laten we een beetje kalmeren', zei hij. 'De islamisten willen een klimaat van burgeroorlog in Europa creëren. Als de provocatie van een schoolmeisje al tot een nationaal debat leidt, spelen we ze in de kaart. En wat doe je daarna? Moet je een minirok wettelijk verplicht stellen? En als je een wet op de rok uitvaardigt, komen ze daarna met handschoenen aanzetten.'

Ook de linkse historicus Emmanuel Todd waarschuwt voor een keihard conflict als moslims een 'intolerant republikanisme' wordt opgelegd. 'Begrijp me goed, ik ben een ouderwetse Franse voorstander van assimilatie. Van jullie Nederlandse multiculturalisme moet ik niets hebben. Maar we kunnen de zaken toch een beetje subtiel aanpakken, zoals we vroeger de katholieken met rust lieten? Waarom zou je geen vervangende maaltijden mogen aanbieden als de schoolkantine varkensvlees serveert. In mijn jeugd kregen we vrijdag vis om de katholieken een plezier te doen.'

Tussnstitls:
Nicolas Sarkozy: 'Als we dit laten gaan, zullen over drie jaar de moslimmeisjes die geen zwarte rokken dragen onder druk worden gezet.'
Emmanuel Todd: 'We kunnen de zaken toch een beetje subtiel aanpakken, zoals we vroeger de katholieken met rust lieten?'
Francois Fillon: 'Als de provocatie van een schoolmeisje al tot een nationaal debat leidt, spelen we de islamisten in de kaart.'

Web:
Zelfs bij Charlie Hebdo is de geest van Charlie verdwenen
TT:
'Heeft u een computer bij u? Dan kan ik u laten zien hoe de wereld in elkaar steekt'
Kan een liberale democratie volwassen vrouwen verbieden zich te kleden zoals zij willen?
'Wat heeft dat met mijn hoofddoek te maken?'
In Clichy-sous-Bois kwam ik een vrouw tegen die eiste dat haar werkster haar hoofddoek zou afdoen alvorens zij aan een poetsen sloeg



Naar Cultuur, integratie, toekomst, tegen niets-doen , Cultuur, integratie, toekomst , Allochtonen overzicht  , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 
[an error occurred while processing this directive]