De Volkskrant, 08-05-2015, door Floris Mansvelt Beck, schrijft een proefschrift over tolerantie en liberalisme in Nederland .2009

Vrijheid en tolerantie

Roep om 'Nederlandse islam' miskent essentie liberalisme


Een 'islamwet' miskent dat een liberale samenleving ook tolerantie voor andersdenkenden koestert.


Herman Blom bepleit een islamwet (de Volkskrant van 30 april 2015), naar Oostenrijks voorbeeld, waarmee de overheid meer greep krijgt op de islam. Hij beargumenteert zo'n wet onder meer met een verwijzing naar het vermeende onvermogen van moslims om het onderscheid tussen kerk en staat te begrijpen. Dat zou een bedreiging zijn van de Nederlandse maatschappelijke orde.

Blom noemt als fundamenten van die maatschappelijke orde vrijheid van meningsuiting, gelijke rechten voor allen en non-discriminatie, plus het 'onderscheid tussen kerk en staat', waarmee hij de scheiding van kerk en staat zal bedoelen. Inderdaad: Nederland kent een liberale rechtsorde, waarin de bescherming van individuele vrijheid fundamenteel is. Deze vrijheid wordt gewaarborgd door een keur aan rechten, wetten en instituties. Dat geheel aan beschermingsmechanismen heeft zich in de loop der eeuwen ontwikkeld en verankerd in onze maatschappij. Daarmee is deze orde echter nog geen vanzelfsprekendheid.

Individuele vrijheid kan op uiteenlopende manieren bedreigd worden. Sla de krant maar open: een tirannieke vader belet zijn kinderen zich te scholen. Kinderen onthouden hun lijdende moeder euthanasie, tegen haar wens. Een religieuze minderheid wordt door een terroristische pseudo-staat belegerd. De geschiedenis van het liberalisme speelt zich dagelijks af; het liberalisme heeft zich ontwikkeld in reactie op zulke wisselende bedreigingen. Bij gevolg is het moeilijk te spreken van één liberale filosofie als basis van onze liberale instituties. Eerder betreft het een lappendeken van overwegingen en inzichten.

Een lappendeken is geen coherent geheel: het liberale gedachtengoed, en de daarop gebaseerde instituties, bevat onderdelen die moeilijk te rijmen zijn. Neem de discussie die sinds de aanslag op Charlie Hebdo op gang kwam en vervolgd wordt met de toekenning van de PEN-'vrijheid van meningsuiting'-prijs aan dit Franse tijdschrift. Die prijs is er om de vrijheid van meningsuiting, centraal element in de liberale rechtsorde, te vieren. Tegelijkertijd wordt deze toekenning bestreden, omdat het weekblad satire bedrijft over de rug van een gemarginaliseerde minderheid heen - Franse moslims. En ook dat is een in de kern liberale stellingname: minderheden moeten beschermd worden tegen intolerantie en vervolging, om het even of het door staat of maatschappij wordt bedreven.

Vrijheid van meningsuiting en religieuze tolerantie zijn beide pijlers van het liberalisme. Het liberale gedachtengoed heeft een impuls gekregen door de godsdienstoorlogen van de vroegmoderne tijd. Met het institutionaliseren van tolerantie werd aan deze oorlogen, en aan de vervolging van religieuze minderheden, een einde gemaakt. Evenzo is en blijft de vrijheid van meningsuiting van onmiskenbaar belang voor de emancipatie van burgers uit verstikkende sociale verbanden en van waarde ter bescherming van burgers tegen machtige overheden.

Religieuze tolerantie en vrijheid van meningsuiting gaan echter niet goed samen, zo blijkt nogmaals uit de ophef rond de toekenning van de PEN-prijs. Vrijheid van meningsuiting bedreigt religieuze tolerantie, op het moment dat een maatschappelijke meerderheid de mening deelt dat een minderheid zich moet aanpassen. Dan wordt de vrijheid van meningsuiting ingezet tegen de vrijheid van minderheden om er andere denkbeelden op na te houden. Omgekeerd is religieuze tolerantie onverenigbaar met individuele vrijheid, wanneer deze tolerantie minderheidsgroeperingen in staat stelt hun leden individuele vrijheid te ontzeggen.

Het grote gevaar schuilt in de poging van de liberale lappendeken toch een naadloos hoeslaken te maken. Zie Bloms pleidooi voor een islamwet. Essentieel daarbij is de wens dat moslims een 'Nederlandse' islam ontwikkelen, die niet leidt tot het soort maatschappelijk conflict dat al zo'n twee decennia zo nu en dan oplaait, in Nederland vaker in opiniepagina's dan op straat. Als 'de moslims' net zouden denken als wij en ons wereldbeeld delen, dan zouden er geen problemen zijn. Maar ja, laat nu net de vrijheid om anders te denken en de wereld anders te zien centraal staan in ons eigen gedachtengoed.

Een islamwet miskent normatieve fundamenten van de Nederlandse maatschappelijke orde, maar miskent bovenal dat een liberale samenleving zowel vrijheid van meningsuiting als tolerantie voor andersdenkenden koestert. Terwijl de vrijheid van meningsuiting het mogelijk maakt om godsdiensten en religieuze minderheden te bekritiseren, is de vrijheid van godsdienst erop gericht religieuze minderheden te beschermen in hun wens de wereld anders te zien.

Dat de Nederlandse, liberale maatschappelijke orde een lappendeken is, betekent dat conflict is ingenaaid. Om die orde te bewaren is het dan ook nodig telkens opnieuw af te wegen welke liberale waarde in een bepaald geval voorrang geniet, de vrijheid van meningsuiting of de tolerantie van minderheden, ook al stuiten hun denkbeelden en daden 'ons' tegen de borst. Die afweging valt uit in het belang van één der partijen - en doet de ander tekort. Botsingen zijn onvermijdelijk. Waarlijk liberalisme gaat van au, het is niet anders.


Web:
TT:
Individuele vrijheid kan op uiteenlopende manieren bedreigd worden
Religieuze tolerantie en vrijheid van meningsuiting gaan echter niet goed samen
Botsingen zijn onvermijdelijk. Waarlijk liberalisme gaat van au, het is niet anders


Red.:


Naar Cultuur, integratie, toekomst, tegen niets-doen , Cultuur, integratie, toekomst , Allochtonen overzicht  , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 
[an error occurred while processing this directive]