De Volkskrant, 13-06-2009, door Peter Giesen en Jan Tromp 13 jun.2009

Achtergrond | Is er nog toekomst voor de sociaal-democratie

Links moet terugneuken

En weer werd de PvdA afgedroogd, bij de Europese verkiezingen dit keer; net als sociaal-democraten in de rest van Europa. Is er nog wel ruimte voor links? Drie jonge, linkserige denkers over de toekomst van de sociaal-democratie

Weer beleefden de sociaal-democraten een pijnlijke avond, nu bij de Europese verkiezingen. Radeloosheid regeert, bij Labour, bij de Franse socialisten en bij onze eigen PvdA, vermalen tussen populistisch rechts en liberaal links. Is er nog toekomst voor de sociaal- democratie in de 21ste eeuw?
    De Volkskrant bracht drie jonge denkers bij elkaar, in Café De Pont in Amsterdam-Noord. De PvdA is een partij die lef en principes ontbeert, vinden ze. Ze twijfelt tussen staat en markt, tussen populisme en liberalisme, tussen regeren en getuigen. Als de sociaal-democraten eindelijk met veel moeite een ferm standpunt innemen, bijvoorbeeld rond de JSF, verkwanselen ze dat steevast weer tot een mistig compromis.
    Vier ongevraagde adviezen aan de sociaal-democratie: 1. Wees niet bang voor Wilders. 2. Luister naar de kiezers, maar formuleer eerst je eigen idealen. 3. Kies je eigen lijn, ook in het integratiedebat. En 4, misschien wel de belangrijkste: houd vast aan je principes.

1. Wees niet bang voor Wilders
Teun van de Keuken, programmamaker: ‘Weet je wat ik pijnlijk vond? Een dag na de verkiezingsnederlaag komt minister Van der Laan met een verhaal over importbruiden. Dat staat voor: o jee, het volk loopt weg naar Wilders, dus wij moeten ook wat harder worden.’
    Catherine de Vries, politicologe: ‘Dat is het coma van de capitulatie, waarover de politicoloog Jos de Beus het had.’
    Merijn Oudenampsen, socioloog: ‘Het is wel een traditioneel Nederlandse manier om de extremen de wind uit de zeilen te halen.’
    Van de Keuken: ‘Die werkt alleen niet meer. Het maakt de ideeën van Wilders salonfähig. Terwijl de aanhangers van Wilders denken: laat ik maar op het origineel stemmen.’
    De Vries: ‘De PvdA heeft zich jarenlang geprofileerd met goede aspecten van de multiculturele samenleving. Als ze het opeens heel anders gaan doen, denk je: hallo, waar zijn jullie mee bezig.’
    Van de Keuken: ‘Het CDA heeft trouwens ook geen weerwoord op Wilders.’
    De Vries: ‘VVD-leider Rutte zat bijna bij hem op schoot.’
    Van de Keuken: ‘Een man met een potentieel van pakweg dertig zetels gijzelt de hele Tweede Kamer.’
    Oudenampsen: Links moet terugneuken, heb ik eerder geschreven. Dat is een term die de blogwereld gebruikt, als reactie op GeenStijl met hun zeikerig en ongepast taalgebruik. Zodra bepaalde associaties worden gemaakt, moet je die onmiddellijk bevechten. Ook de PvdA moet beseffen dat taal en beeldtaal heel belangrijk zijn. Wilders heeft het begrip ‘het volk’ bijna gemonopoliseerd. Hij spreekt namens ‘het volk’, de rest is ‘linkse elite’. Dat heeft een enorm krachtige werking, vooral omdat ‘het volk’ positieve associaties wekt.’
    Van de Keuken: ‘Het volk tegenover die lui met designbrillen.’
    Oudenampsen: ‘Wilders bombardeert een thema met specifieke associaties. Ook al weet je rationeel heus wel dat niet alle Marokkanen tuig zijn, in het onderbewuste is die associatie al gemaakt. Links gaat heel sterk uit van redelijkheid. Als we maar lang genoeg doorpraten, komen we er wel uit. Daar heeft Wilders niets mee te maken. Die appelleert aan onderbewuste onlustgevoelens. De PvdA moet complexe verhalen terugbrengen tot een simpele boodschap die men in beeldende taal naar buiten moet brengen.’
    De Vries: ‘Ja, maar voor je het weet ben je weer de discussie van Wilders aan het voeren. Daar is hij op uit.’
    Oudenampsen: ‘Je moet leidend worden in de opinievorming. Je moet willen polariseren over fundamentele waarden. D66-leider Pechtold ziet heel goed het belang van het conflict. Daarmee creëer je politieke identificatie.’
    Van de Keuken: ‘Hij is de anti-Wilders.’
    De Vries: ‘De PvdA is de anti-niks.’

2. Luister naar ‘de mensen’, maar formuleer eerst je eigen idealen.
De Vries: ‘Mijn beeld van de PvdA: een volkspartij waar het volk bij wegloopt. Via peilingen en dat soort instrumenten proberen ze weer terug te komen bij het volk. Maar ze moeten zelf een visie propageren waar mensen weer enthousiast van raken. De PvdA bedrijft politiek zonder enige vorm van lef. Ze durven niet te zeggen: dit is wat wij willen.’
    Van de Keuken: ‘De PvdA wil overleven. Dat merk je aan alles. Maar daardoor zijn ze niets. Een uitzendbureau met een garantie op goede banen in de publieke sector, ook voor middelmatige types. Ooit was het de partij van Drees en Den Uyl, nu van Wouter Bos en Mariëtte Hamer.’
    Oudenampsen: ‘Ze zijn de kant opgegaan van luisteren en opinies peilen. Maar politici moeten niet alleen bestaande ideeën representeren, ze moeten ook zelf vorm geven aan ideeën.’
    Van de Keuken: ‘Dat verhaal van Plasterk. We zijn te elitair. Maar wat vonden de mensen prachtig? Professor Pim! Het maakt niet uit of een politicus elitair is, als hij maar een goed verhaal heeft. Maar de PvdA stelt nu de ene na de andere platprater aan, die dat heeft geleerd op de Plat Praat-Academie.’
    De Vries: ‘Plasterk zei letterlijk: we moeten op zoek naar lager opgeleiden in de partij.’
    Van de Keuken: ‘Minister van Onderwijs, hè? Professor Plasterk.’

3. Kies je eigen lijn, ook in het integratiedebat
De Vries: ‘Ten tijde van Paars heeft de PvdA haar ideologische veren willen afschudden. Op korte termijn was dat een succesvolle strategie. Maar de PvdA zette in op deregulering en privatisering, zaken die haaks stonden op de sociaal-democratische ideologie. Daarmee werd een groot vacuüm gecreëerd, dat voor een deel door de SP is opgevuld.
    ‘In 2002 leed de PvdA een historische nederlaag, omdat burgers niet voor sociaal-economische thema’s kozen, maar voor immigratie. De PvdA had daar geen ander beeld van dan: de multiculturele samenleving is goed.
    ‘Vorig jaar kwam de partij met een integratienota, die overigens weer is aangepast, en daar zit gewoon de probleemdefinitie van Wilders in. Het ging over boerka’s, niet over sociale achterstanden. De partij gaat mee in het spel van Wilders. Dan kiezen mensen voor het origineel, niet voor de verkapte kopie.’
    Van de Keuken: ‘Je gelooft het ook niet. Ze gaan alleen mee, omdat de kiezer dat wil. Maar in de landelijke PvdA is er niemand die krachtig zegt: Wilders maakt een onzin-analyse met zijn nadruk op cultuur en religie.’
    Oudenampsen: ‘Voor de sociaal-democratie is het ook weer niet zo verschrikkelijk moeilijk om het verhaal over integratie haar kant op te trekken. Het is in sterke mate een probleem van sociale klasse, van sociale achterstand. Als je het probleem wilt oplossen, moet je veel aan onderwijs en werkgelegenheid doen. De problematiek van Marokkaanse jongens verschilt niet wezenlijk van die van immigrantenjongeren in de Verenigde Staten of in Azië. Dus je zit er naast als je denkt dat je moet afreizen naar een Berberdorp in Marokko om te zien wat die cultuur is. De PvdA moet zeggen: door het probleem te definiëren als een kwestie van cultuur los je het niet op.’
    De Vries: ‘Ik vind het beeld dat alle moslims vrouwen onderdrukken en homo’s discrimineren ook absoluut onaanvaardbaar. Heel veel moslims discrimineren niet.’
    Van de Keuken: ‘Maar die beeldvorming is bijna algemeen aanvaard geworden. Zo ver zijn we al. Alles wordt op één hoop gegooid: terrorisme, islam, straatroof, hoofddoekjes.’
    De Vries: ‘Aan de universiteit zie je veel allochtone studenten. Ik heb Marokkaanse studentes die tot de besten van hun groep behoren. Een opvallend groot aantal van hen zegt tegen mij: ik weet niet of ik na afloop van mijn studie nog wel in Nederland blijf. Ik word zo gek van het stigma dat ik krijg opgedrukt. Veel jongeren voelen zich uitgesloten.’
    Van de Keuken: ‘Ze kunnen eigenlijk geen Nederlander worden.’
    De Vries: ‘Dat gevoel hebben ze heel sterk. Ze worden steeds meer als Marokkanen gezien. Bovendien hebben ze het idee dat ze zich continu moeten verantwoorden voor alles wat er elders fout gaat met Marokkanen. Alsof ik me zou moeten verantwoorden voor de discriminatie van vrouwen en homo’s in Staphorst, omdat ik ben opgegroeid in de Biblebelt.’
    Van de Keuken: ‘Ik heb een keer voor de PvdA gestemd, toen Job Cohen kandidaat-premier was. Er wordt lacherig gedaan over kopjes theedrinken en de boel bij elkaar houden. Maar ik vind dat heel goed. De boel bij elkaar houden is bijna een politieke agenda.’

4. Houd vast aan je principes
Oudenampsen: ‘Het JSF-verhaal maakte, zo vlak voor de verkiezingen, een allerbelabberdste indruk die de vooroordelen over de PvdA bevestigde. Dat ze als een blad in de wind draaien. Deels klopt het, deels wordt het extra aangezet door het CDA en Wilders. We leven natuurlijk in een tijd van ruggengraatpolitiek, waarin draaikont de grootste belediging is die er bestaat.’
    Van de Keuken: ‘Het lijkt wel alsof de PvdA tot elke prijs mee wil regeren. Je moet zeggen: dit zijn onze kernpunten. De JSF, een tweede referendum over de Europese Grondwet, het onderzoek naar de oorlog in Irak. Als dat niet gebeurt, doen we niet mee. Nu weet je: als de PvdA hard de trom roert, gaat ze uiteindelijk toch door de bocht.’
    De Vries: ‘Na de Europese verkiezingen zei de PvdA: Europa is zo moeilijk, dat kunnen we niet uitleggen. Of: we hebben zo’n genuanceerd standpunt, dat komt niet over. De PvdA is gek op die slachtofferrol, alsof ze er zelf helemaal niets aan kunnen doen. Maar als politicus moet je iets duidelijk kunnen maken, anders beheers je je vak niet. Misschien heeft de PvdA nog wel idealen – al zou ik niet weten welke – maar ze heeft geen antwoord op de grote uitdagingen van deze tijd, globalisering, Europese integratie en immigratie.’
     Van de Keuken: ‘De PvdA is te snel gaan regeren. Ze hebben na de verpletterende nederlaag van 2002 niet de tijd genomen om naar zichzelf te kijken. Het is net als bij een verbroken relatie. Je gaat meteen door met een nieuwe vriendin, zonder je af te vragen of de breuk misschien iets met jou heeft te maken.’
    De Vries: ‘De PvdA moet kiezen. Misschien verlies je dan een verkiezing, misschien twee verkiezingen. Who cares? Zorg ervoor dat de sociaal-democratie een nieuwe eeuw in kan.’
    Van de Keuken: ‘Het kan me niet zo veel schelen welke keuze ze maken. Als ze maar een keuze maken.’
    Ach, het is geen ramp als de PvdA verdwijnt, zegt Teun van de Keuken. Dan komt er misschien een nieuwe partij, met een duidelijker profiel. Een combinatie van GroenLinks en D66, dat lijkt hem ideaal. Maar Merijn Oudenampsen vindt de teloorgang van de sociaal-democratie wel een ramp. De sociaal-democraten verenigen van oudsher hoger en lager opgeleiden, zegt hij. Het alternatief is een verkaveling van het electoraat: hoger opgeleiden stemmen liberaal en kosmopolitisch, lager opgeleiden populistisch en nationalistisch. ‘De elite heeft een verantwoordelijkheid voor de hele samenleving. Ze moet niet alleen haar eigen pad trekken’, zegt Oudenampsen.
    Een mooie taak voor een gerenoveerde PvdA?
    Van de Keuken: ‘Weet je waarom ik het uiteindelijk toch somber inzie? Omdat ik niet zou weten wie de PvdA aan haar eigen haren uit het moeras zou moeten trekken. De partij wordt bemand door uitzendkrachten.’
    De Vries: ‘Misschien zijn die nieuwe leiders er wel, maar krijgen ze de ruimte niet.’
    Van de Keuken: ‘Wie dan? Dat is toch een terechte vraag?’
    De Vries: ‘Ja, het is wel een goede vraag. Ik ben nu even aan het denken.’


Tussenstuk:
Politicologe

Catherine de Vries (30) heeft 'een passie voor politiek'. In 2007 promoveerde ze cum laude op een proefschrift over Europa. Nu is ze universitair docent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam.
    Ze komt uit een evangelisch bewogen gezin uit Ommen; moeder was lerares, vader biologische boer. 'Ik ben opgevoed met het idee dat je je altijd moet bemoeien met de samenleving.'


Socioloog

Merijn Oudenampsen (29) is socioloog. Hij doet onderzoek naar de beeldcultuur en de beeldtaal van het populisme. in opdracht van de Maastrichtse kunstacademie Jan van Eijck.
    Hij komt uit een rood nest. Zijn moeder was in haar studententijd voorzitter van de ASVA. legendarische Amsterdamse studentenbond. Zijn vader is fractiemedewerker van de CPN geweest.


Programmamaker

Teun van de Keuken (37), historicus, is programmamaker en' columnist. Hij verwierf bekendheid met zijn programma's over slavernij in de chocolade-industrie voor de Keuringsdienst van Waarde (RVU). Over de geheimen van de Europese politiek maakte hij onlangs het programma De slag om Brussel (VPRO).
    Zijn vader was de internationaal vermaarde filmmaker Johan van de Keuken. Thuis in Amsterdam werd volgens de schoolvriendjes van Teun 'altijd over politiek gepraat' .
 

Naar Menswetenschappen, regels , Menswetenschappen, huidig , Wetenschap, lijst  , Wetenschap overzicht , of site home

[an error occurred while processing this directive]