De Volkskrant, 24-03-2016, door Lucas Bergkamp is hoogleraar rechtsgeleerdheid en partner bij Hunton & Williams. .2011

Rechter als politiek instrument

Wanneer de rechter geacht wordt bij te dragen aan de oplossing van problemen, gaat zijn politieke voorkeur meespelen.

De politieke beroering die in Amerika is ontstaan over de benoeming van een rechter in het Hooggerechtshof, zou geen verbazing mogen wekken. In Amerika speelt de rechterlijke macht al decennialang een belangrijke rol in de beslechting van politieke geschillen en maatschappelijk moeilijke kwesties.

Nu zal de persoon van de volgende rechter in het Amerikaanse Hooggerechtshof de toekomstige omvang bepalen van individuele rechten, zoals de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst, het recht wapens te dragen en het recht op abortus, en van de macht van de president bij het vaststellen van beleid op het vlak van klimaat, gezondheidszorg en tal van andere terreinen.

Dit zijn evenwel geen exclusief Amerikaanse toestanden, die in Nederland niet aan de orde zijn. De recente uitspraak van de rechtbank Den Haag in de klimaatzaak heeft duidelijk gemaakt dat de persoonlijke overtuigingen van de rechters over het belang van klimaatbeleid een vonnis sterk kunnen be´nvloeden. Of er al dan niet sprake is van een dreigend gevaar dat een urgente wijziging in het Nederlandse klimaatbeleid vereist, is niet langer een zaak van een objectief oordeel gebaseerd op het recht.

Ook in de strafzaak tegen de politieke uitspraken van PVV-leider Geert Wilders zullen de subjectieve gevoelens van de rechters het eindoordeel in belangrijke mate be´nvloeden. Of de uitspraken van Wilders oproepen tot onverdraagzaamheid of juist uiting geven aan ongenoegen en door een 'uitlaatklep-effect' tot grotere verdraagzaamheid leiden, kan een rechter niet aan de hand van een objectieve maatstaf beoordelen.

De verklaring voor deze politisering van de rechtspraak ligt in een nieuwe theorie over de rol van de rechter. In het grondwettelijk systeem dat op Montesquieu is terug te voeren heeft de rechter slechts het recht toe te passen: de rechter is 'la bouche de la loi'. Op dat systeem is ook de Nederlandse Grondwet gebaseerd. In een individuele zaak zoekt de rechter de toepasselijke rechtsregels met behulp van zogeheten 'rechtsvinding'. Mede onder invloed van de Amerikaanse ontwikkelingen heeft zich in Nederland echter een andere theorie ontwikkeld over de rol van de rechter. In deze theorie heeft de rechter een rol bij de 'rechtsvorming'. De rechter dient te bekijken waar hij kan bijdragen aan de oplossing van sociale problemen die hij op zijn weg vindt. Waar de democratie naar zijn oordeel niet goed functioneert, grijpt hij in en schrijft hij de wet voor. Zodra de rechter echter als 'social engineer' of als 'corrector van de democratie' gaat optreden, vindt hij niet langer steun in het objectieve recht. Dan kan het niet anders dan dat zijn persoonlijke voorkeuren of zelfs vooroordelen de uitkomst van rechtszaken gaan bepalen.

Daarom heeft de politieke kleur van de rechter aan belang gewonnen. Uit een enquŕte van Vrij Nederland in 2013 is gebleken dat aanhangers van D66 en de PvdA in de rechterlijke beroepsgroep oververtegenwoordigd zijn. In een recent interview heeft een rechter die bij de selectie van kandidaat-rechters betrokken is, letterlijk gezegd dat hij PVV-aanhangers niet geschikt acht voor de positie van rechter. Gezien het belang van de persoon van de rechter bij de beslechting van politieke of maatschappelijke 'hete hangijzers' zijn rechterlijke benoemingen daarom een belangrijk politiek wapen geworden. Zij kunnen een instrument zijn om de wet te wijzigen, beleid bij te sturen en politieke tegenstanders monddood te maken.

Net als in de klimaatzaak is de uitkomst van de strafzaak tegen Wilders een kwestie van subjectieve oordeelsvorming geworden. Dat roept vragen op over de legitimiteit van het oordeel van de rechter. De rechter is immers niet door het volk gekozen, maar door de overheid benoemd. Bovendien is hij aan niemand verantwoording verschuldigd.

De rechter dreigt in dit soort zaken te verworden tot een politiek wapen. Om deze ontwikkeling een halt toe te roepen, dienen rechters terug te keren naar de oorspronkelijke taak die de Grondwet hun oplegt: die van 'la bouche de la loi' die het recht toepast met behulp van gedegen rechtsvinding.





Web:
TT:
Zodra de rechter als 'social engineer' of als 'corrector van de democratie' gaat optreden, vindt hij niet langer steun in het objectieve recht




Naar Menswetenschappen, regels , Menswetenschappen, huidig , Wetenschap, lijst  , Wetenschap overzicht , of site home

[an error occurred while processing this directive]