De Volkskrant, 08-04-2016, door Nadia Ezzeroili .2011

Trotse lastpak

Arnold Heertje (82) doceerde ruim 50 jaar economie aan de Universiteit van Amsterdam. Woensdag blikt hij in het tv-programma Recht van spreken terug op zijn roerige leven.

Tussentitel: 'De vervolging van Wilders is een uiting van een enorm intellectueel tekort, daar ben ik vrij hard in. Het werkt averechts'

Schrijven onder een pseudoniem of onder uw echte naam?
'Ik heb enorm veel plezier beleefd aan mijn pseudoniem Henk Bontebal. In de jaren zeventig heb ik me onder die naam geregeld opgeworpen als verdediger van het marxisme. Die stukken kwamen dan kritiekloos terecht in bladen als De Groene Amsterdammer en Vrij Nederland, terwijl ik echt de meest waanzinnige dingen schreef.

'Soms nam ik ook mezelf op de hak. In 1973 schreef ik een dik boek over economie en technische ontwikkeling. Naar aanleiding daarvan kreeg ik een uitnodiging van de Technische Hogeschool in Delft om colleges te geven aan toekomstige ingenieurs. Studenten kwamen vervolgens massaal in opstand tegen mijn benoeming, want ik stond destijds bekend als een rechtse figuur. Ik heb daarop een artikel gepubliceerd in de Delftsche Courant. 'De studenten hebben helemaal gelijk', schreef ik. 'Arnold Heertje stelt helemaal niets voor en dit is weer een typisch voorbeeld van iemand die het kapitalisme in stand probeert te houden. Deze man moet voor het gerecht worden gedaagd, en ik, Henk Bontebal, zal tegen hem getuigen!'

'Het sloeg echt nergens op, maar het werd gretig gepubliceerd. Wat het blootlegde, is dat zelfs goede journalisten oppervlakkig en kritiekloos lezen als ze niet van een bepaald denkpatroon kunnen afwijken. Elke keer als ik weer een stuk van Henk Bontebal wist te publiceren, kwamen mijn vader ik niet meer bij van het lachen. Fantastisch.'



Kerk of synagoge?

'Ik heb hier niks te kiezen, want ik ben Joods op grond van afstamming. Dit staat los van de vraag of ik geloof in een godheid en op grond daarvan aan rituelen doe.

'Op dagen als Jom Kippoer kom ik veel Joden tegen in de synagoge die ik daar normaal niet zie. En ik ga niet naar de synagoge omdat ik religieus ben, maar omdat ik erbij wil horen - of beter gezegd: erbij hóór. Er is kennelijk behoefte aan een soort gemeenschappelijkheid die niet wordt ingegeven door het geloof in een god, maar door een onvoorstelbare wereldwijde binding in ruimte en tijd. Op talloze anderen plekken in de wereld, van Moskou tot New York, voeren Joden een ritueel uit zoals onze voorouders dat duizend jaar geleden op min of meer dezelfde manier ook hebben gedaan. Ik ben slechts een knooppuntje in dat netwerk. Wie ben ik dan om dat te verbreken?

'Tijdens mijn onderduikperiode verbleef ik bij verschillende gereformeerde en communistische gezinnen. Daar ging ik enorm in op. Ik raakte erg onder de indruk van de gereformeerde godsdienst. De gebeden, naar de kerk gaan, meezingen: ik heb het allemaal gedaan. Ik leerde een hulpprediker kennen die mensen moed insprak: 'alles komt goed, vertrouw op God'. Het zijn herinneringen van meer dan zeventig jaar geleden die me helder voor de geest staan.

'Niet dat ik nu nog in God geloof - dat was vrij snel over - maar dat waren ervaringen waardoor ik dacht: ik wil later, net als die prediker, mensen moed inspreken. Een andere prediker hielp me op het spoor van de economie. Als kind van 9 jaar vroeg ik hem wat armoede is. Hij zei toen: 'Dat heeft met economie te maken.' Ik snapte toen nog niet wat 'economie' betekende, maar ik wist meteen dat ik daar meer over wilde weten.'



Eeuwig studeren of doceren?

'Als iemand om mijn biografie vraagt, zeg ik altijd heel kort: 'Ik ben student aan de Universiteit van Amsterdam sinds de zomer van 1951.' Punt. Met andere woorden: ik zie mezelf als een permanente student, in die zin dat je voortdurend kennis opneemt, bijhoudt en nieuwsgierig blijft.

'Uiteindelijk is kennis vooral een indruk hebben van wat je niet weet. Ik heb een abonnement op talloze landelijke en internationale vakbladen, die ik dagelijks doorneem. Ik kan die bladen onmogelijk van a tot z lezen, want daar zou ik drie of vier levens voor nodig hebben. Maar ik kan wel aan die artikelen ruiken en op die manier een indruk krijgen van alle ontwikkelingen in het vakgebied.

'In de betrekkelijk korte tijd dat ik het vak volg, en dat is niet meer dan 65 jaar, nam ik altijd overal literatuur mee. Dat doe ik nog steeds. Daar komt nog eens bij dat ik een goed geheugen heb. Tijdens mijn studie was ik na college de vraagbaak voor medestudenten. Studeren en doceren ging bij mij al vroeg in elkaar over.'



Naarden of Arnhem?

'Intuïtief zeg ik direct Arnhem - al woon ik nu een halve eeuw in Naarden. Misschien is het omdat ik in de periode voor en na de oorlog in Arnhem heb gewoond.

'De tijd die voorafging aan de oorlog heb ik bewust ervaren: ik was 8 jaar en thuis kreeg ik bijna alle gesprekken mee over het naderende gevaar, de manieren om ons eraan te onttrekken en over contacten met mensen die daarbij behulpzaam konden zijn. Dat gebeurde allemaal in die tijd en dat roept nu enorme emotie bij me op.

'Ik zie nog hoe mijn moeder ons als kinderen op een bepaald moment overdroeg aan een mevrouw die ons zou verbergen. Mijn moeder moest erop vertrouwen dat wij in goede handen waren. Het waren overigens geen Duitsers, maar twee Nederlandse agenten die ons uit huis wilden komen halen op die avond van 17 november- een uur nadat ik van mijn ouders werd gescheiden en naar mijn onderduikadres werd gebracht.

'Na de oorlog moesten we doorgaan, ondanks de puinhopen. Mijn ouders hebben de draad weer opgepakt alsof er niets was gebeurd. Alles wat na die beslissende periode in mijn leven kwam, zowel ten goede als ten kwade, was het gevolg van wat er toen is gebeurd en hoe daarmee werd omgegaan. Mijn basis is in Arnhem gelegd. Er is daar een manifestatie van ellende geweest, maar daar heeft ook - om maar een christelijk woord te gebruiken - onze wederopstanding plaatsgevonden.'



Minder-uitspraak Wilders: vervolgen of uitvechten in het maatschappelijk debat?

'Dat is een makkelijke: uitvechten in het maatschappelijk debat. Ik heb begrip voor de mensen die aangifte hebben gedaan, omdat het in een open samenleving belangrijk is dat gevoelens van mensen en van wat zij belangrijk vinden voor hun bestaan, worden blootgelegd. Aangifte doen is dan een goede manier om dat tot uitdrukking te laten komen. Daarin moeten ze met respect worden begeleid.

'Maar vervolgen is van een ander niveau. Ik vind het een verschrikkelijke stommiteit wat nu is gebeurd. De vervolging van Wilders is een uiting van een enorm intellectueel tekort, daar ben ik vrij hard in. Het werkt averechts, want het leidt alleen maar tot meer aandacht voor hem. Er zitten kennelijk een hele hoop mensen bij het openbaar ministerie die werkelijk niet snappen hoe de wereld werkt.

'Ze beseffen niet dat Wilders veel mensen achter zich heeft om andere redenen dan de onderwerpen die nu aan de orde zijn. In de kern gaat het over grote onvrede met de samenleving. Vergeet niet dat we leven in een samenleving waarin heel veel mensen met name door de bureaucratie in de verdrukking komen. Probeer maar eens iemand aan de telefoon te krijgen om een fout op je telefoonrekening gecorrigeerd te krijgen.

'Die meneer Wilders trekt heel veel van dat soort onvrede aan, en het is in mijn beleving maar goed dat hij dat doet. We hebben niet of nauwelijks vakbewegingen, er is geen way out voor die onvrede. Zonder een Wilders zou de samenleving nog veel beroerder zijn dan zij nu al is. Die onvrede zou anders misschien op een halfmisdadige manier tot uiting kunnen komen. Daar zitten we nu heel dichtbij.'



Ruziemaker of econoom?

'Econoom, zonder aarzeling. Mijn vrouw zegt altijd dat ik in de wieg ben gelegd voor theoretisch onderzoek en onderwijs geven. Daar heeft ze gelijk in. Maar ik ben wel, wat ik dan noem, vreemdgegaan. Ik ben eigenlijk bijna letterlijk verleid door allerlei maatschappelijke debatten. Daar wil ik nu mee stoppen, want ik heb nog werk te doen op mijn vakgebied.

'Soms denk ik nog wel dat ik wetenschappelijk actiever had kunnen zijn als ik me niet had laten verleiden. Toch heb ik niet overal spijt van, hoor. Ik heb me gemengd in discussies over werkloosheid, het zwarte circuit in de jaren tachtig en de 24-uurs economie. Toen ik die zaken aan de orde stelde, werd ik uitgelachen door collega's. De werkelijkheid was dat ik gelijk had en achteraf ook gelijk heb gekregen. Ik zie het nog voor me: de 24-uurs economie en de omvang van het zwarte circuit was zogenaamd overdreven. Prachtig.

'Ik weet dat ik iets op het spoor ben als ik dergelijke reacties krijg. En het hoort bij mijn aard als lastpak om er dan mee door te gaan. Dus als iemand tegen me zegt: 'je bent een lastpak', dan zeg ik: het is nog veel erger. Ik blink uit als lastpak.'


Tussenstuk:

Arnold Heertje


1934 Geboren in Breda

1951-1956 Economie, Universiteit van Amsterdam (UvA)

1960 Gepromoveerd op de prijstheorie van het oligopolie

1962 De kern van de economie, vertaald in het Engels, Duits, Frans en Italiaans

1964-1999 Hoogleraar Staathuishoudkunde, UvA

1973 Economie en technische ontwikkeling, vertaald in het Engels, Frans en Spaans

1977 Echte economie, misstanden over en misstanden in de economie

1997-2006 Bijzonder hoogleraar geschiedenis van de economische wetenschap, UvA

2004 Economie in een notendop

2014 Economie, uitgeverij Prometheus

Arnold Heertje is getrouwd en heeft drie zonen.



Web:
'Ik blink uit als lastpak'
TT:
Als kind van 9 jaar vroeg ik een hulpprediker wat armoede is. Hij zei toen: 'Dat heeft met economie te maken'
— Arnold Heertje
Uiteindelijk is kennis vooral een indruk hebben van wat je niet weet
— Arnold Heertje 
De vervolging van Wilders is een uiting van een enorm intellectueel tekort
— Arnold Heertje


Red.:  



Naar Menswetenschappen, regels , Menswetenschappen, huidig , Wetenschap, lijst  , Wetenschap overzicht , of site home

[an error occurred while processing this directive]