NRC.nl, 18-01-2010, door Frank Ankersmit, hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Universiteit van Groningen.

2008

Het proces tegen Wilders is anti-liberaal

Niet zuiver juridische, maar politiek-filosofische standpunten zullen in het proces-Wilders de doorslag geven.


Komende woensdag begint het proces tegen Wilders. Juridische overwegingen zullen bepalend zijn voor de uitkomst daarvan. Andere overwegingen doen in de rechtszaal niet ter zake. Maar het recht en het juridische discours komen niet zomaar uit de lucht vallen. Het recht is gebaseerd op de denkbeelden van een aantal grote westerse politieke filosofen. Onder de oppervlakte van de juridische besluitvorming ligt daarom een diepere, politiek-filosofische laag. En dan kan het gebeuren dat een bepaalde rechtszaak, om zo te zeggen, door de bodem van het recht zakt, en terechtkomt in dat dieperliggende domein van de politieke filosofie. Niet alleen de beklaagde, maar ook het recht zelf staat dan ter discussie. Dan is een rechtszaak een politiek proces omdat niet zuiver juridische, maar politiek-filosofische standpunten doorslaggevend zijn. Zo is het hier.
    In de politieke filosofie zegt men doorgaans dat alle politieke standpunten die sinds de Oudheid werden verdedigd, in drie groepen in te delen zijn: 1) het communitarisme, 2) het liberalisme en 3) het republicanisme. Het republicanisme is hier niet relevant. Ik beperk mij daarom tot de eerste twee. Het communitarisme gaat terug op Aristoteles. De grondgedachte is hier dat de mens zich alleen in de samenleving kan verwerkelijken en ontplooien. Het is de taak van de samenleving om dat mogelijk te maken. Hier is geen demarcatie tussen burger en samenleving, maar een continuum tussen het publieke en het private domein. De christen-democratie en de sociaal-democratie zijn de hedendaagse erfgenamen van die communitaristische politieke traditie.
    Thomas Hobbes, de eerste consequente liberaal, breekt hier radicaal mee. Uitgaand van een minimalistische conceptie van het individu – namelijk zijn verlangen naar veiligheid – construeert Hobbes een Staat die die veiligheid garandeert. Al die andere aspecten van het individu – en die bij Aristoteles zo centraal stonden – vallen daarmee voor de liberaal buiten het publieke domein. Voor de liberaal horen die tot het private domein. Daar kan de burger doen en denken wat hij wil; en de Staat heeft er niets mee te maken. Staat en burger behoren tot verschillende werelden.
    Voor sociaal-democraten en christen-democraten is de Staat een expressie van de samenleving. De preoccupaties van de samenleving zijn voor hen vanzelfsprekend ook die van de Staat. Liberalen, althans de echte, onderscheiden daarentegen wel scherp tussen Staat en samenleving. Zij zullen daarom zeer terughoudend zijn met het vertalen van de emoties van de samenleving naar het terrein van Staat en recht.
    Dat leidt tot verschillende reacties op de problemen van de multiculturele samenleving. Christen-democraten en sociaal-democraten zullen in de problemen en conflicten daarvan al snel aanleiding zien voor een ingrijpen door Staat of rechter. De liberaal zal daarentegen volhouden dat het allereerst aan de burgers zelf is om hun conflicten als volwassen mensen op te lossen. Des te meer omdat het leven in een multiculturele samenleving met zich meebrengt dat men dan enig eelt op de ziel ontwikkelt. Wil men dat de burger niet aandoen, dan had men twintig jaar geleden niet aan die multiculturele samenleving moeten beginnen. Pas als er harde klappen vallen is er volgens de liberaal reden voor een beroep op Staat of rechter.
    Het proces tegen Wilders is een politiek proces, niet omdat hier een politicus terechtstaat. Dat gegeven doet niet ter zake. Het recht is, in principe, blind voor het onderscheid tussen burger en politicus. Het is een politiek proces omdat de inschatting van de betekenis van Wilders’ optreden een beroep vereist op de politieke filosofie. Een politiek oordeel is dus noodzakelijk om de overstap te maken van feitelijke constatering naar de juridische weging daarvan. Met als gevolg dat de optie voor een communitaristische, dan wel liberale politieke filosofie beslissend zal zijn voor vervolging of niet. In dit geval heeft het communitarisme het duidelijk van het liberalisme gewonnen.
    Nu gaat het er mij niet om wie hier gelijk heeft en of vervolging wel of niet geboden is. Dat is inderdaad een kwestie van politieke voorkeur. Maar het is wel mijn indruk dat de Amsterdamse rechtbank zich onvoldoende rekenschap gaf van die zuiver politieke, en daarom niet-juridische component in zijn afweging. Het is de Amsterdamse rechters blijkbaar niet, of tenminste niet voldoende bekend dat je in de rechtspraak door die bodem van het recht heen kunt zakken om in de politieke filosofie te belanden.
    Wanneer dat gevaar aanwezig is, moet je je afvragen waar je terechtkomt als je door die bodem heen zakt. Kom je uit op een plek waar verschillende politieke filosofieën elkaar overlappen, dan kun je vervolging nog wel riskeren. Het besluit zal dan niet bij verschillende groepen in de samenleving verschillende reacties oproepen en het vertrouwen in een onafhankelijke en integere rechtspraak kan ongeschonden blijven. Maar kom je ergens uit waar politieke filosofieën scherp tegenover elkaar staan, dan ontaardt een rechtszaak onvermijdelijk in een regelrecht politiek proces. De ene groep in de samenleving zal vervolging toejuichen en een andere zal het afwijzen. En er is dan geen sluitende juridische argumentatie voor het ene dan wel het andere standpunt. Vervolging zal dan onvermijdelijk het teken dragen van een politieke keuze. De rechtspraak zal zich dan in de ogen van een bepaald deel van de samenleving politiek compromitteren en de indruk wekken in dienst te staan van een politiek programma. De maatschappelijke verdeeldheid die daaruit voort kan komen, is veel ernstiger dan die Wilders naar het oordeel van de Amsterdamse rechtbank veroorzaakt zou hebben.

 


Naar Cultuur, multiculturalisme , Cultuur, eenheid , Allochtonen overzicht  , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]