Het gevangenendilemma gaat als volgt: twee inbrekers zijn, verdacht van een kraak, opgepakt door de politie, maar die heeft geen echt harde bewijzen, en hoopt door onderhandelingen een van de twee inbrekers tot een bekentenis te dwingen. De inbrekers worden ieder apart gehouden en verhoord, en aan beiden wordt gezegd: “OK, we weten dat jullie het gedaan hebben, en jullie krijgen allebei drie jaar cel. Maar we willen het jou makkelijk maken: als je bekent, en dat jullie het alletwee gedaan hebben, krijg jij maar een jaartje. Maar je moet wel snel wezen, want op dit moment zit je maat al te praten.” De inbrekers staan nu voor een dilemma: als ze erop vertrouwen dat de ander niets zal zeggen, weten ze dat ze een goede kans hebben om vrij te komen, want de politie sluit dat soort dealtjes alleen als ze weinig bewijs hebben. Maar je kunt ook het zekere voor het onzekere nemen, en er met een jaartje vanaf komen. Maar als ze dat alletwee doen, zitten beiden in de boot. Een echt dilemma dus.

De maatschappij kent allerlei variaties op dit thema, waar het uiteindelijk draait om afwegingen wat betreft de opbrengst en het vertrouwen in de ander, en waarbij de uitkomst van de overweging gekenmerkt kan worden als meewerking of tegenwerking, of in de termen van het formele spel: de coöperatieve of de non-coöperative zet . Er zijn allerlei variaties, bijvoorbeeld wat betreft de totale uitkomst: zero-sum of netto-nul is de variant waarbij de totale opbrengst voor beide spelers nul is, dat wil zeggen: de winst van de een is het verlies van de ander. Het gevangenendilemma is een spel met een netto positieve opbrengst: er is een situatie waarin beiden er positief vanaf komen (niet gestraft worden, dus weg komen met een misdaad).

In feite is het zo dat de maatschappij, en groepssamenwerking in het algemeen, een netto-winst spel is. Als iedereen het spel meespeelt, is de opbrengst het grootst. Dat wil niet zeggen dat er geen individuen zijn die af en toe verlies leiden, zoals het enkele dier dat afdwaalt van de kudde en opgegeten wordt door de leeuwen, maar over het geheel is er winst - de winst van de bescherming door de groep.

Het spel van de gevangenen kan ook gebruikt worden om de effectiviteit van verschillende keuzes te meten en de neigingen naar die keuzes. Daartoe wordt de inzet veranderd van jaren straf in punten, of als men het spel met mensen speelt en ze echt wil motiveren, om geld. De meting naar de effectiviteit is gedaan door Robert Axelrod, die een competitie voor computer programma's die het spel spelen organiseerde, en experts in het veld van de speltheorie uitnodigde om zo'n programma te schrijven. Tot zijn grote verbazing won het simpelste programma, genaamd Tit-for-tat, of Oog-om-oog (vanwege de bijbetekenis in het Nederlands wordt hier verder de Engelse term aangehouden), ontworpen door Anatol Rapoport. Tit-for-tat start als eerste zet met samenwerking en doet daarna hetzelfde als de tegenstander: oftewel: medewerking is de norm, maar tegenwerking wordt eenmalig beantwoord met tegenwerking (voor de techneuten: het programma heeft vier regels, iets als Windows heeft er miljoenen).

Als controle van deze uitkomst heeft Axelrod de uitslag gepubliceerd, tezamen met de code van Tit-for-tat, met de uitdaging aan de deelnemers om het beter te doen dan Tit-for-tat in een volgende ronde. Dit keer waren er 62 inzendingen, en weer won Tit-for-tat. Ook de variant die start met medewerking en tegenwerking beantwoordt met twee tegenwerkende zetten bleek minder effectief.

Axelrod heeft hierover een boek geschreven, en hierin ziet hij in tit-for-tat een mogelijkheid voor het ontstaan van samenwerking binnen natuurlijke samenlevingsvormen waarvan de individuen aanvankelijk puur en alleen voor het directe eigenbelang gaan. De afwijking die het tit-for-tat individu daar in vormt, is op de lange termijn beter af, en de tit-for-tat methode zal op den duur dus prevaleren. Wel is waarschijnlijk dat in de praktijk voor die uitkomst een zekere minimum omvang aan tit-for-tat individuen nodig is om dit resultaat te bereiken.

Een tweede voorwaarde is dat de individuen meerdere malen met elkaar in contact komen, omdat de tit-for-tat uitkomst bepaald wordt over vele zetten. In de praktijk lijkt dit de toepasbaarheid van de tit-for-tat strategie te beperken. Iemand kan voorzien dat hij slechts eenmalig met een ander te maken heeft, en daarom besluiten dat gaan voor eigenbelang geen bezwaren heeft. Dit bezwaar wordt ondervangen als het gedrag van dit individu wel bekend wordt aan andere individuen, en die anderen dan hun gedrag volgens tit-for-tat aanpassen. Dit werkt natuurlijk minder direct, en het duurt langer voor men de uitkomsten ziet, maar het is waarschijnlijk dat dit slechts vetragend effect heeft, die de uiteindelijke uitkomst niet veranderen, zodat tit-for-tat weer de effectiefste strategie is.

Axelrod wijst in zijn boek ook op mogelijke voorbeelden uit het dierenrijk. Daar is inmiddels meer onderzoek naar gedaan, met name bij primaten, zie hier . Dit bevestigt dat tit-for-tat niet zo maar een gedragsvorm is, maar een gedragsvorm die van nature voortvloeit uit het onderhouden van sociale samenwerkingsvormen binnen een groep. Tit-for-tat is de natuurlijke correctievorm om sociaal gedrag af te dwingen, in die situatie waarbij dit sociale gedrag niet vanzelfsprekend genoeg is. Is dat sociale gedrag wel vanzelfsprekend genoeg, is het mogelijk dat andere omgangsvormen effectiever zijn. Het feit dat het bij apen voorkomt, en ook bij de opvoeding van kinderen essentieel lijkt (Supernanny zet de kinderen die zich echt niet willen gedragen op de naughty stool ), laat zien waar de scheidingslijn ongeveer ligt: precies in het kantelgebied van de mate van beschaving waar de mensheid zich op moment bevindt. Voor sommige individuen en groepen zal de tit-for-tat methode dus de meest effectieve zijn, en voor anderen niet. En omdat dit ook meteen de mate van beschaving van de betrokkenen aanduid, ligt dit ook nog maatschappelijk gevoelig.

Naar Competitie en samenwerking , Allochtonendebat oktober 2005  , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .