De Volkskrant, 22-06-2013, door Malou van Hintum .2010

Mentaliteit | De psychopaat rukt op

Charme zonder moraal

Onze samenleving zet een premie op psychopathische karaktertrekken, betoogt Malou van Hintum. Pas op voor de sociale roofdieren.


Tussentitel: Psychopaten voelen zich als een vis in het water in omgevingen die instabiel zijn en continu veranderen

Fotobijschrift: Psycholoog Hare, die een checklist voor psychopaten ontwikkelde, noemt Robert Maxwell een 'corporate psychopath'. Mannen als wielrenner Lance Armstrong en maffiabaas Tony Soprano (gespeeld door Jamnes Gandolfini) maken gebruik van psychopathische methodes

Massa's mensen gruwen van psychopaten. En tegelijkertijd hangen ze aan de lippen van mensen met psychopathische trekjes. Ze bewonderen mannen - het zijn vrijwel altijd mannen - met stalen zenuwen en een oppervlakkige, maar overrompelende charme. Mannen die volledig gefocust zijn op één doel, zich door niets of niemand laten weerhouden om dat doel te halen, en precies krijgen wat ze willen. Mannen die een onweerstaanbare aantrekkingskracht hebben op vrouwen en een inspirerend rolmodel zijn voor andere mannen. Mannen die een spijkerharde onderlaag verbergen achter een vriendelijke façade. 'Wat een boef', zeggen we bewonderend. Mannen als James Bond. Een psychopaat, volgens Kevin Dutton, psycholoog aan de Universiteit van Oxford en auteur van The wisdom of psychopaths.

We vallen niet alleen op psychopaten, we creëren ook een klimaat waarin mensen met psychopathische trekken goed gedijen. Onze samenleving zet een premie op allerlei kwaliteiten die psychopaten ook hebben. Focussen op één doel, manipuleren van anderen, keihard opkomen voor jezelf. In de maatschappelijke ratrace is het 'erop of eronder'. Jij of ik. Daarin past geen mededogen. De economische crisis versterkt die ontwikkeling: het is de ideale voedingsbodem voor de homo psychopaticus.

Parasitair
Psychopathie kun je meten met de Hare Psychopathy Checklist, ontwikkeld door de Canadese psychopathie-expert en experimenteel psycholoog Robert Hare. Zo'n beetje alles wat fout en slecht is, komt erin voor: pathologisch liegen, manipulatief gedrag, geen schuldgevoel, geen spijt, een parasitaire levensstijl, impulsiviteit, oppervlakkige charme, een overdreven gevoel van eigenwaarde en geen moreel besef.

Opvallend: gewelddadigheid staat niet in het rijtje. De meeste psychopaten gebruiken geen fysiek geweld. Maar ook als ze dat wel doen, kunnen ze profiteren van psychologische inzichten. Tony Soprano, de maffiabaas wiens vertolker James Gandolfini deze week overleed, was een gewelddadige moordenaar met een 'kwetsbare kant' waarvoor hij bij psychiater Jennifer Melfi liep. Naar haar adviezen - zoals 'geef anderen de illusie van controle', in een gesprek over problemen met zijn moeder - luisterde hij met een psychopathisch oor. Tony werd daardoor een effectievere crimineel.

Sociale vaardigheden en emotionele intelligentie kun je gebruiken voor positieve doelen, maar ook om mensen en situaties naar je hand te zetten. En dat is wat psychopaten doen, op nietsontziende wijze. De zakenman met psychopathische trekken heeft geen probleem met de combinatie van harde saneringen (die anderen treffen) en fikse bonussen (voor hemzelf). Hij begrijpt niet dat hij in tijden van crisis en werkloosheid verontwaardiging oproept met zijn riante salaris. Integendeel: hij verdedigt het met het argument dat het 'marktconform' moet zijn, en dat de hele boel in elkaar dondert als een lagere beloning hem zou 'dwingen' elders emplooi te zoeken.

Onder topbestuurders zijn mannen met psychopathische trekken oververtegenwoordigd. Dutton, die de Great British Psychopath Survey opzette, testte zijn deelnemers niet alleen op psychopathische trekken, maar vroeg hen ook naar hun beroep. Bestuursvoorzitters staan op nummer 1, gevolgd door advocaten, mediapersoonlijkheden, verkopers en chirurgen. Journalisten vallen met een zesde plek net buiten de top 5 van 'psychopathische beroepen'.

Volgens Hare en psycholoog Paul Babiak horen de inmiddels overleden mediatycoon Robert Maxwell en Apple-oprichter Steve Jobs tot de corporate psychopaths.

Maar ook dichter bij huis vinden we zakenlui met (blijkbaar) veel charisma, maar weinig moraal. De Volkskrant meldde vorig weekend dat bij dertig bedrijven het inkomen van de baas meer dan twintig keer hoger is dan op de werkvloer. En gemiddeld verdienen de topmannen van de 134 onderzochte grote bedrijven 19 keer meer dan de doorsneewerknemer.

Ridder op het witte paard

Juist bedrijven in crisis trekken mensen met een killersmentaliteit aan. Als die crisis permanent wordt, is de leider met psychopathische trekken in zijn element. Hij verschijnt als 'de ridder op het witte paard: koel, kalm en zelfverzekerd', zoals Babiak en Hare in Snakes in suits. When psychopaths go to work schrijven.

De leider die neigt naar psychopathie is de man die in de chaos van reorganisaties, overnames en fusies noodzakelijke beslissingen durft te nemen, omdat hij niet bang is voor weerstand en verzet. Hij ontpopt zich als een overtuigende, energieke visionair, en kan zonder problemen mensen om hem heen bedriegen en beledigen - omdat zij zijn lamgeslagen en geen alternatief scenario kunnen bedenken. Zulke mannen, schrijven Babiak en Hare, maken sneller promotie dan ze afgerekend kunnen worden op hun prestaties, juist omdat ze werken in een chaotische omgeving waarin weinig vragen worden gesteld en korte termijn actie nodig is.

Babiak en Hare schatten dat ongeveer 1 procent van de mensen een zuivere psychopaat is. Zo'n 10 procent zou zich in een 'grijs gebied' bevinden, wat betekent dat ze dusdanig veel psychopathische trekken hebben dat anderen er hinder van ondervinden.

Op die manier dreigt de psychopathische methode langzaam maar zeker onze levens in te sluipen. Dat komt door de permanent veranderende omgeving waarin we ons staande moeten houden. Een omgeving waarin niet alleen steeds meer eenpitters elkaars concurrenten zijn, maar ook mensen met vaste contracten op hun hoede moeten zijn. Want bij de volgende reorganisatie zijn zij misschien de klos.

Psychopaten voelen zich als een vis in het water in omgevingen die instabiel zijn en continu veranderen, omdat die steeds opnieuw kansen bieden om mensen op een zijspoor te zetten, tegen elkaar uit te spelen en eronder te houden. In zulke omgevingen krijgen ze volop de kans om hogerop te komen; dat geldt niet alleen voor de top van de piramide, maar ook voor alle lagen daaronder. Zo dreigen we langzaamaan allemáál geïnfecteerd te raken met het psychopathische virus, waardoor ook collegiale, vriendelijke en vergevingsgezinde mensen overwegen dezelfde wapens te gebruiken. Omdat ze niet het onderspit willen delven.

What's in it for me?, vragen we ons steeds vaker af. Voortdurend veranderende omgevingen waarin arbeidskrachten gemakkelijk voor elkaar worden ingewisseld, dwingen je om meer aan je eigenbelang te denken dan aan het bedrijfs- of algemeen belang. Hoe sneller veranderingen elkaar opvolgen en hoe losser de structuur is waarin ze plaatsvinden, hoe vruchtbaarder de omgeving is voor het psychopathische virus. Het lijkt alsof we geen keus hebben: als ik mezelf niet voorop zet, wie dan wel?

Zo worden andere mensen ofwel instrumenten, ofwel hinderpalen op weg naar eigen glorie. De homo psychopaticus bekijkt menselijke relaties op de eerste plaats instrumenteel: wat leveren ze mij op?

Cursussen sociale en communicatieve vaardigheden en 'personal marketing' helpen ons om onszelf als merk goed in de markt te zetten en agressief te verkopen. Workshops leren ons het gedrag van anderen te analyseren en hun gevoelens te peilen, zodat we weten hoe en wanneer we het beste kunnen toeslaan. Daarbij komt gevoeligheid voor iemands angst, zwakte of verdriet, goed van pas. We noemen zulke gevoeligheid empathie of inlevingsvermogen, en waarderen dat positief: het duidt op het vermogen mee te leven met anderen. Bij psychopaten is deze 'kwetsbaarheidsradar' goed ontwikkeld. Zij gebruiken die niet om met iemand mee te leven, maar om zichzelf vooruit te helpen.

Zo kun je ook vaardigheden die deel uitmaken van een cursus mindfulness of meditatie - focussen op één doel, je niet laten afleiden en je hoofd koel houden - op een psychopathische manier inzetten. Helden, heiligen en boeddhistische monniken delen met psychopaten de totale concentratie op het nu, ontdekte psycholoog Dutton. Wat ze onderscheidt, is hun moreel besef. En dat maakt alles anders.

Gehaaid
Voor topsporters geldt iets vergelijkbaars. Zij kunnen vertellen hoe je dat doet: zeker weten dat jij gaat winnen, en je niet uit balans laten brengen door tegenslag. Achterblijvers zijn gewoon niet goed genoeg, concurrenten moeten verslagen worden. Ook dat kun je volgens de psychopathische methode doen. Neem wielrenner Lance Armstrong. Wat zei hij over een van de mensen die hij intimideerde in de tijd dat hij doping gebruikt? 'Betsy Andreu was een slachtoffer van de periode waarin ik absoluut mijn eer en die van het team wilde vrijwaren.' Armstrong verdedigde zijn en andermans 'eer'. Hoe gehaaid wil je het hebben? De Amerikaan richtte ook Livestrong op, een organisatie die zich inzet voor de 'strijd' tegen kanker. Iemand die zo veel geld stopt in een goed doel, moet toch wel deugen?

Journalist Jon Ronson beschrijft in The psychopath test de werdegang van televisieproducer Charlotte Scott, die mensen uitzocht voor ABC's Extreme Makeover. De bepaald onaantrekkelijke Deleese McGee meldde zich aan. Haar familieleden, die altijd diplomatiek waren geweest over haar uiterlijk, moesten in de studio opgejut worden om te vertellen hoe lelijk ze in feite was. Ze zeiden allerlei nare dingen over Deleese om de goede zaak te dienen: een nieuw uiterlijk. Vlak voordat de eerste operatie zou plaatsvinden, werd Deleese verteld dat het feest niet doorging omdat haar operaties de deadline van het programma niet zouden halen. De familie kon naar huis. Deleese kwam in een depressie terecht en haar zus voelde zich zo schuldig over de hele gang van zaken dat ze zelfmoord pleegde.

Een extreem voorbeeld? Zeker, maar hoe vaak hebben we de afgelopen jaren in Nederland niet gezien dat mensen op televisie werden uitgescholden, afgezeken en vernederd? En dat gaat natuurlijk het beste als je op kwetsbare kandidaten en klungels selecteert. Zanger Gordon wenste ooit een van de deelnemers van Idols een nekschot toe. Grapje! Leedvermaak verkoopt. En joh, die mensen gaan daar zélf staan, hoor. Niemand dwingt ze toch?

Zelfs de liefde is niet immuun voor het psychopathische virus. Een doorsnee-single vraagt zich af: 'Wat draagt een nieuwe partner bij aan mijn ontplooiing? Wat voegt hij of zij aan mijn leven toe? Waar doe ik mijn voordeel mee?' Speeddaten (snel achter elkaar potentiële partners ontmoeten) en casual dating (met verschillende mensen tegelijk daten) beloven een efficiënte 'liefdesmarkt'. Ze vergroten de kans dat je een geschikt iemand ontmoet, aldus datingbureaus. Met afvinklijstjes in de achterzak/handtas en een serie smoezen waarmee je iemand aan het lijntje kunt houden. Totdat je weet of die nog net iets idealere kandidaat voor jou kiest. Zo valt ook de liefde ten prooi aan kwaliteiten die goed gedijen in een chaotische, snelle tijd: egoïsme, manipulatie, bedrog en instrumentele charme. En al die gekwetste gevoelens en gebroken harten die zulke sociale roofdieren achterlaten dan? Ach, daar zit James Bond toch ook niet mee?

Malou van Hintum is freelance journalist en columnist en schrijft regelmatig over psychiatrie. Ze is auteur van Doe eens normaal. Over zin en onzin van psychiatrische diagnoses.


Red.:  Neoliberalisme is de natuurlijke habitat van psychopaten - en van managers



Naar Houding top V, diversen , Houding top V, netwerken , Sociologie lijst , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]