WERELD & DENKEN
 
 

Onderstaand artikel maakt deel uit van de Volkskrant-serie over de elite in Nederland

De Volkskrant
, 27-05-2006, door Wilco Dekker en Ben van Raaij.
 
Innoveren in de polder

Als een ‘ijsbreker’ – in de woorden van premier Balkenende – zou het Innovatieplatform Nederland terugbrengen aan de economische wereldtop. Maar als de bestuurlijke elite in actie komt, wordt elke beoogde structurele vernieuwing weer gepolder waarbij vooral de gevestigde belangen hun deel krijgen.


‘Het Innovatieplatform’, zegt de voorzitter, premier Jan Peter Balkenende, najaar 2003, ‘wordt geen poldermolen, maar een ijsbreker. Een middel om doorbraken tot stand te brengen in het pakijs van de Nederlandse kenniseconomie. Ik wil daarvoor zo veel mogelijk creatieve ideeŽn mobiliseren, maar ook zo veel mogelijk praktisch vernuft om die ideeŽn te realiseren. Want ook al is het een zaak van de langere adem, er moet in Nederland Kennisland echt iets veranderen.’
    Al op de tweede vergadering van het platform blijkt de werkelijkheid anders, zegt een van de aanwezigen destijds. ‘We spraken over de Casimirbeurzen, subsidies om onderzoekers van bedrijven op universiteiten te detacheren. Een leuk idee van Philips, maar de vraag was of de overheid dat nu wel moest betalen. Het debat eindigde in een patstelling. ‘‘Mooi’’, zei Balkenende vervolgens. ‘‘Nu we er uit zijn, kan het persbericht de deur uit.’’ Dat bleek dus al klaar te liggen. Alles was vooraf en buiten ons om met Den Haag bekokstoofd.’
    Het Innovatieplatform (IP) is in 2003 een novum in de Nederlandse politiek. Een frisse denktank die ideeŽn wil ontwikkelen om de ‘innovatiekracht’ van de economie te versterken. De ambitie: Nederland moet in 2010 een koploper zijn in de Europese kenniseconomie.
    Het probleem is urgent, want Nederland dreigt internationaal achterop te raken. Bedrijven geven steeds minder aan onderzoek en ontwikkeling uit, de overheid investeert onvoldoende in onderwijs, er is goed onderzoek, maar bedrijven en kennisinstellingen werken niet samen om er bruikbare producten van te maken, en er is te weinig ondernemersgeest.
   Het IP wordt aangekondigd in het regeerakkoord van het kabinet-Balkenende II. Dat Balkenende het hoogstpersoonlijk gaat leiden, was een idee van de werkgevers, zegt VNO-NCW-directeur Niek Jan van Kesteren. ‘Dat er zo’n platform moest komen om het innovatieklimaat te verbeteren, stond al in ons tienpuntenplan voor de verkiezingen van 2002. We zeiden tegen Balkenende: doe het zelf, dat toont het belang van het thema aan.’

Nederland na Fortuyn
De nasleep van de moord op Fortuyn gooit even roet in het eten, maar als het eerste kabinet-Balkenende valt, is het voor de innovatielobby ‘nieuwe ronde, nieuwe kansen’, zegt innovatiespecialist Frans Nauta, de voormalig secretaris van het Innovatieplatform. ‘Bij de verkiezingen van 2003 prijkte innovatie hoog op de agenda. Er ontstond een opportunity window voor het platform.’ Het is ook een ideaal verbindend thema voor verdeeld Nederland na Fortuyn: wie is er tegen innovatie?
    Er is ook alom idealisme: het platform moet een dynamische club worden die in de geest van de nieuwe politiek zal breken met het ouderwetse gepolder van de gevestigde belangenclubs. Gewoon de premier en wat eigenwijze deskundigen die vernieuwende plannen maken om de BV Nederland weer op de rails te krijgen, is het idee.
    Het grote voorbeeld, aangedragen door Frans Nauta, is Finland, een land van boeren en houthakkers dat zich via een nationaal innovatieplatform heeft weten te ontwikkelen tot een high-tech natie, met paradepaardjes als Nokia.
    Nauta wordt als vernieuwer en Haagse outsider aangetrokken als secretaris. Verder lijkt het platform dat najaar 2003 met veel klaroengeschal van start gaat, verdacht veel op een ouderwets tripartite adviesorgaan, met achttien zwaargewichten uit de overheid, het bedrijfsleven en de kenniswereld.
    Zo zitten naast de drie bewindslieden – Balkenende (CDA), Brinkhorst (Economische Zaken, D66) en Van der Hoeven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, CDA) – onder anderen Jeroen van der Veer (topman Shell), Gerard Kleisterlee (Philips), Alexander Rinnooy Kan (ING) en Herman Wijffels (SER) in het platform.
    ‘Het IP werd een hype’, zegt Nauta. ‘Iedereen vond dat ie erin moest. Het was de ultieme erkenning. Buitengesloten partijen voelden zich misdeeld: de ICT-sector, TNO.’ Vice-premier Zalm zet staatssecretaris Annette Nijs van Onderwijs er nog snel bij als ‘agendalid’ – de VVD had nog geen plekje.
    Fout, vindt Van Kesteren: ‘Wij wilden er juist weinig mensen in hebben. Van der Veer, Kleisterlee, Balkenende, plus een onafhankelijk secretaris die kon opboksen tegen de ambtelijke circuits. Want als je iets nieuws doet in Den Haag, gaat het licht aan in het kippenhok en begint iedereen te kakelen. In een IP van achttien leden hadden wij eigenlijk geen zin.’
    Ook Gerard van Beynum, oud-directeur van biotechbedrijf Pharming en commissaris bij een handvol life sciences-bedrijven, heeft zich verbaasd. ‘Alle hoofden van Lebak moesten in dat platform. Maar als je dat doet, zal er niks veranderen. Je vraagt de mensen die een situatie hebben gecreŽerd, het roer om te gooien. Dat is niet verstandig. Neem Shell, dat zelf een groot researchlab in Nederland heeft gesloten, of de universiteiten, die nog steeds weigeren hun uitgaven transparant te maken. De zittende elite heeft het niet aangedurfd een paar kritische vrijdenkers in het platform op te nemen.’
    Het Innovatieplatform maakt een moeizame start. Omdat de ambities en verwachtingen hoog zijn opgeschroefd, barst de kritiek direct los als concrete resultaten uitblijven, zegt platformlid Frans van Vught, oud-rector van de Universiteit Twente en tegenwoordig EU-adviseur. Zoals in de Tweede Kamer, waar de PvdA een schaduw-platform zonder ‘bobo’s’ opzet om het innovatiedebat te verbreden, en waar later zelfs wordt gepleit het IP maar gewoon op te heffen.
    Ook het bedrijfsleven laat zich gelden. Nauta: ‘Op feesten en partijen is de toon vanaf het begin zeer neerbuigend geweest. Die borrelpraat vond ik erg unfair. Ik denk dat veel criticasters vooral jaloers waren, omdat ze er zelf niet in zaten.’ Wat niet wegneemt dat het bedrijfsleven in het platform blijft, want er is wťl wat te halen.
    Al die kritiek heeft zijn weerslag op het platform. Nauta: ‘Het Innovatieplatform was bedoeld als een forum om verstandige ideeŽn te ontwikkelen over de kenniseconomie. Maar door de torenhoge verwachtingen en de overmatig kritische buitenwereld kreeg iedereen haast. We trapten in de valkuil van snel willen scoren. We slaagden er daardoor niet in een gezamenlijke leidende visie te formuleren. Daardoor kregen de achterbannen steeds meer grip op het platform en gingen leden zich steeds meer namens hun achterban opstellen.’
    Terwijl iemand als toenmalig SER-voorzitter Herman Wijffels een nieuw, breed ‘akkoord van Wassenaar’ bepleit over innovatie, regelen anderen in de wandelgangen vooral hun eigen zaakjes.
    Insiders noemen de voorbeelden zo op. Al op de eerste vergadering proberen minister Van der Hoeven en Peter Nijkamp van NWO, de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, samen 185 miljoen aan extra onderzoeksgeld binnen te halen. Rein Willems van Shell, die inmiddels Jeroen van der Veer is opgevolgd, weet de chemie – een volledig uitontwikkelde sector – op het lijstje ‘innovatieve sleutelgebieden’ te krijgen. En als er bij het Paasakkoord 2005 honderden miljoenen vrijkomen voor de kenniseconomie, sleept Philips voor Eindhoven een nanotechnologiecentrum binnen, en mag NWO 100 miljoen verdelen voor bijzondere onderzoeksprojecten – mits razendsnel, zodat Balkenende een succesje kan melden op het Nationaal Innovatie Event in december 2005. Groepen met connecties in het platform profiteren. Nauta: ‘En dan gaat dat gezellige poldermodel wellicht onbedoeld wel erg op cliŽntelisme lijken.’
    Het is netwerken alom, zegt een insider. ‘Rondom zo’n informeel platform ontstaat een pikorde waarin stilzwijgende prioriteiten worden gesteld.’ Dat blijkt als een in het IP breed gesteund plan om structureel 500 miljoen te investeren in het beroepsonderwijs – essentieel om innovatie breed in de samenleving te wortelen – sneuvelt. Onderwijsminister Van der Hoeven geeft eenmalig 300 miljoen. Een al vaker afgeschoten plan voor een Topinstituut Pharma (kosten 135 miljoen), dat in het platform amper wordt besproken, krijgt tot ieders verrassing wel groen licht – het wordt door D66-minister Brinkhorst van EZ en zijn partijgenoot en Akzo Nobel-baas Hans Wijers afgehecht bij een toevallige ontmoeting in een bar in het Verre Oosten, fluistert de sector.

Stukgeschreven
Dat de ijsbreker van het Innovatieplatform toch een poldermolen wordt, is vooral de schuld van Balkenende, vindt Kamerlid Martijn van Dam (PvdA): ‘Hij had dat als voorzitter moeten voorkomen, maar was niet in staat de regie te nemen.’ Maar Balkenende had pech, vindt Nauta, die in januari 2005 sadder and wiser als secretaris vertrok. ‘Toen we begonnen, was het land anderhalf jaar niet geregeerd. Hij had nergens tijd voor. Dat hij werd stukgeschreven in de pers hielp ook niet, en hij heeft natuurlijk geen innovatieve uitstraling. Dat straalde ook op ons af.’
    Inmiddels is het Innovatieplatform elf grote adviezen en 171 actiepunten verder. ‘We zijn nog niet klaar, maar er is veel bereikt’, zei Balkenende eind vorig jaar. Zo zijn er forse investeringen gedaan in de kennisinfrastructuur, met geld uit de sterk gestegen aardgasbaten. Ook kunnen buitenlandse kenniswerkers nu makkelijker naar Nederland. ‘Waardevolle maatregelen, maar van structuurvernieuwing, zoals het aanpakken van de verouderde financiering van het wetenschappelijk onderzoek, is het niet gekomen’, aldus Nauta.
    Van Kesteren van VNO-NCW is niettemin tevreden: ‘Het platform moest innovatie in de markt zetten, en heeft wat dat betreft zijn werk gedaan. Missie geslaagd.’
    Ook platformlid Frans van Vught is positief: ‘Ons probleem in het begin was dat we veel ambities, maar geen financiŽle ruimte hadden. Daardoor kwamen de adviezen in de lucht te hangen. Maar vorig jaar kwamen de eerste substantiŽle investeringen los uit de aardgasbaten, 1,5 miljard extra in 2006. Een direct gevolg van onze adviezen.’
    Het Innovatieplatform hoopt op mťťr geld. ‘We zijn nu bezig met de kennisinvesteringsagenda voor het nieuwe kabinet’, zegt Van Vught. ‘We willen de extra investeringen in de kenniseconomie verdubbelen tot drie miljard euro per jaar in 2008, oplopend tot zes miljard in 2011. Daarmee kan Nederland in de internationale kopgroep komen.’
    Maar blijft innovatie ook in de toekomst op de agenda, vraagt Van Beynum zich af. En komt dat geld er ook als de aardgasbaten afnemen? ‘De ontwikkeling van een kenniseconomie draait niet alleen om geld. Je moet ook de verouderde structuren en de poldercultuur aanpakken. Het platform was bedoeld om op een nieuwe manier beleid te maken, en om Nederland innoverender te maken. Dat is beide mislukt. De bestuurlijke elite wil alles houden zoals het is.’

De kleine JP
Het Innovatieplatform wordt in 2003 opgericht om onder voorzitterschap van premier Jan Peter Balkenende de innovatiekracht van de Nederlandse economie te versterken. Oude structuren zullen worden opgeruimd. Er moet een cultuuromslag komen. Maar het ambitieuze en dynamische platform ontkomt niet aan het vertrouwde gepolder, en wordt uiteindelijk een doorsnee adviesorgaan. ‘Van structurele vernieuwingen is het niet gekomen’, zegt Frans Nauta, de secretaris van het platform, die begin 2005 teleurgesteld vertrekt. Hij wordt opgevolgd door Jan Peter van den Toren, CDA’er en raadadviseur van Balkenendes ministerie van Algemene Zaken. Deze staat in de wandelgangen inmiddels bekend als ‘de kleine Jan Peter’.

Verantwoording Volkskrant Top 200 van meest invloedrijke Nederlanders
De Volkskrant schetst de ‘bestuurlijke elite’ van Nederland in acht verhalen, vergezeld van een Top 200 (deze week de nummers 75 tot 50). De lijst rangschikt op basis van een netwerkanalyse door de Erasmus Universiteit Rotterdam de invloedrijkste bestuurders onder een groep van ruim vierduizend Nederlanders die lid zijn van 950 raden, besturen, commissies en directies in allerlei sectoren, van bedrijfsleven tot politiek, van cultuur tot wetenschap. Hoe hoger zijn positie op de lijst, des te groter de kans dat iemand invloed kan uitoefenen op het regeringsbeleid.

Op grond van achtergrondgesprekken met dertig prominenten zijn in elke sector organisaties aangewezen waarvan de regering het meest afhankelijk is. Iemands invloedscore is vervolgens berekend op grond van diens afstand tot de voorzitters van al deze organisaties, gemeten als aantal tussenpersonen in het netwerk. Elke tussenpersoon extra halveert de kans op invloed. Er zijn enkele bedrijven en adviesraden aangewezen met zo’n (informatie-)monopolie dat hun kopstukken ook zonder nevenfuncties tot de invloedrijksten behoren.

De Koningin, bewindslieden en leden van de Tweede Kamer zijn uitgesloten van de lijst. Zo ook mensen met primair buitenlandse functies (zoals Eurocommissaris Neelie Kroes), ondernemers zonder nevenbanen (John de Mol) en niet- bestuurlijk actieve opiniemakers (Paul Scheffer).

De bestuurlijke elite is in opdracht van de Volkskrant door TNS Nipo geŽnquÍteerd. Van de vierhonderd benaderde personen hebben 278 gereageerd – een respons van 70 procent.

Werkwijze: www.volkskrant.nl/macht

63 Jacqueline Cramer, 55 Kroonlid SER

Hoe komt u aan uw bijbanen?

‘Je rolt van het een in het ander. Nederland is natuurlijk ook heel erg een land van raden, commissies, verenigingen en organisaties. Mijn thema is duurzame ontwikkeling en als ik mijn inbreng daarover kan leveren, doe ik dat. Maar ik word zo vaak benaderd, dat ik ook dingen moet weigeren.’

Is de elite een gesloten club?

‘Die neiging bestaat wel. Maar het is geen onwil. Iedereen heeft nu eenmaal zijn eigen circuits van mensen die men kent en vertrouwt. Maar als ik voorstel: laten we eens iemand anders zoeken, is de reactie doorgaans positief. Zo zochten we iemand voor de raad van toezicht van de Universiteit Maastricht. Op het eerste lijstje stonden erg veel mannen. Ik heb daarvan iets gezegd. Nu binnenkort een vrouw uit ons gezelschap verdwijnt, komt daar zeker een vrouw voor terug.’

Is het Innovatieplatform een succes?

‘Ik kan het alleen als buitenstaander beoordelen. Wat mij opvalt is dat de belangrijkste inhoudelijke thema’s niet echt vernieuwend zijn. Verder hebben vooral de bekende grote bedrijven als Philips, Akzo Nobel en Shell hun zegje kunnen doen. Innovatie is veel breder, duurzaamheid bijvoorbeeld! Je moet het in de hoofden van de mensen krijgen, daar heb ik te weinig van gezien.’


NR 75-51 75Els Swaab, 59Advocaat enbestuurder. Advocaat enbestuurder

Verbonden aan Boekel De Nerťe. Imposant cv: voorzitter Raad voor Cultuur, Comitť 4 en 5 mei, Nederlands Mediation Instituut (NMI), Mondriaan Stichting en Stichting Democratie en Media (aandeelhouder PCM). Bestuurder Stedelijk Museum. Commissaris DNB.

74 George Verberg, 63Oud-hoofddirecteurGasunie

Energiereus. President International Gas Union, commissaris Essent, lid Algemene Energieraad. Daarnaast voorzitter raad van toezicht Rijksuniversiteit Groningen, bestuurder Prins Bernhard Cultuurfonds.

73Hans Wiegel, 64VoorzitterZorgverzekeraars Nederl.

Erelid VVD uit Diever. Oud-Kamerlid, -minister, -senator en -CdK van Friesland. Reeks commissariaten, in curatorium VNO-NCW. Ook voorzitter Centraal Brouwerijkantoor.

72Leo van Wijk, 59Vice-voorzitterAir France-KLM

President-directeur van KLM. Commissaris bij onder meer Aegon en Randstad.

71 Godfried van der Lugt, 66Oud-bestuursvoorzitterING Groep

Nog commissaris ING. Penningmeester Natuurmonumenten, vice-voorzitter Concertgebouworkest.

70Ella Vogelaar, 56 Zelfstandigadviseur

Was vice-voorzitter FNV, verloor van De Waal. Voorzitter Novib, president-commissaris Unilever Nederland.

69Niek Hoek, 49BestuursvoorzitterDelta Lloyd

Voorman verzekeraars. Adviseur Rotterdam School of Management.

68 Hans Dijkstal, 63Oud-ministerVVD

Reeks overheidscommissies (o.m. Pavem met Maxima) en culturele bijbanen: Hermitage, Film Fonds.

67 Lense Koopmans, 62President-commissarisRabobank

Friese onderkoning van ‘publiek’ Nederland: commissaris Nuon, Achmea, TNO, bestuurder ABP. Was bestuurder roemrucht Ogem-concern, hoogleraar met 29. Bestuurder Ubbo Emmius Fonds (RUG).

66 Ronald de Leeuw, 57DirecteurRijksmuseum

Cultuurpaus. Bestuurder Prins Bernhard Cultuurfonds, vereniging Rembrandt. Adviseur Nexus-instituut.

65Kees van der Waaij, 55DirectievoorzitterUnilever Nederland

Bestuurder VNO-NCW. Commissaris Arbo Unie.

64 Frank Schreve, 64Oud-bestuursvoorzitterKoninklijke Ten Cate

Bestuurder Universiteit Twente en Hoge Veluwe, met o.a. Tjeenk Willink en Van Lede. Commissaris Fugro.

63Jacqueline Cramer, 55KroonlidSER

Hoogleraar milieumanagement aan Universiteit Utrecht. Toezicht Universiteit Maastricht, bestuurder WNF, commissaris Shell Nederland.

62 Ton Nelissen, 57Vice-voorzitterBouwend Nederland

Directeur Dura Vermeer Groep. In bestuur VNO-NCW en NOC*NSF.

61 Maarten van den Bergh, 64Oud-president-directeurKoninklijke Olie

Machtigste zakenman van Groot-BrittanniŽ, volgens The Times. Commissaris British Telecom, British Airways, Akzo Nobel en Shell. Ook in vereniging Rembrandt.

60 Antony Burgmans, 59Oud-bestuursvoorzitterUnilever

Nog president-commissaris Unilever. Bestuurder Nijenrode en Mauritshuis. Commissaris Akzo Nobel.

59 Cor HerkstrŲter, 68 Oud-president-directeurKoninklijke Olie

President-commissaris ING en DSM. Voorzitter raad van advies Nivra, Tinbergen Instituut.

58 Hans Wijers, 55BestuursvoorzitterAkzo Nobel

Oud-consultant, oud-minister van Economische Zaken voor D66. Lid van European Round Table, voorzitter Oranje Fonds, voorzitter Ubbo Emmius Fonds van Groningse universiteit.

57 Paul Overmars, 60Oud-bestuursvoorzitterAchmea

Oud-voorzitter Verbond van Verzekeraars. Commissaris Rabobank.

56 Ewald Kist, 62Oud-bestuursvoorzitterING Groep

Studeerde rechten in Leiden. Commissaris De Nederlandsche Bank, Philips, DSM en Moody’s Investor Services. Bestuurder van Rode Kruis. Olympisch hockeyer in 1968.

55 Tom de Swaan, 60Oud-lid raad van bestuurABN Amro

Per 1 mei gepensioneerd als financiŽle baas van de bank. Kwam in 1999 van De Nederlandsche Bank naar ABN Amro. Voorzitter van Opera/Muziektheater, penningmeester Concertgebouworkest. In Veerstichting, adviseur Nexus Instituut.

54 Ben van der Veer, 55BestuursvoorzitterKPMG

Bestuurder VNO-NCW, lid raad van toezicht Unicef, lid raad van advies De Nieuwe Kerk. Adviseur Rotterdam School of Management.

53 Morris Tabaksblat, 68Oud-bestuursvoorzitterUnilever

Vooral bekend als naamgever van code voor goed bedrijfsbestuur. Voorzitter bestuur Leidse universiteit, penningmeester Prins Claus Fonds, adviesraad Nijenrode.

52 Paul van der Heijden, 56Rector magnificusUniversiteit Amsterdam

Achttien nevenfuncties, plus hoogleraar arbeidsrecht. Plv. kroonlid SER. Commissaris ING en Nuon, lid raad van toezicht AMC. Voorzitter stichting de Volkskrant.

51 Dolf van den Brink, 58Oud-lid raad van bestuurABN Amro

Voorzitter Stedelijk Museum Business Club. Penningmeester Oranje Fonds, adviseur Nijenrode. Bijzonder hoogleraar bank- en effectenbedrijf aan UvA.

www.volkskrant.nl/macht


Terug naar Innovatie , Innovatie lijst , Wetenschap lijst , Rijnlandmodel overzicht , of naar site home .