Stadsmensen willen

Terug naar de natuur

De natuur rukt op in de stad. Groen vermindert stress, nodigt uit tot beweging en zuivert de lucht. Binnen de stadsgrens worden complete boerderijen opgenomen. Wijkbewoners plukken bessen en appels uit hun buurtpark en schoolkinderen oogsten winterpenen en uien van een eigen lapje grond. Stad en platteland raken steeds meer met elkaar verstrengeld.

Tussentitels: Stadslandbouw kan onze verloren band met de natuur herstellen
                   Voordelen van groen: vermindert stress, dempt geluidhinder, mildert
                    extreme temperaturen en verbetert luchtkwaliteit

Vroeger waren kinderen buiten in de weer met hutten bouwen, kikkers vangen en appels jatten uit de boomgaard. Geschaafde knieën van het slootje springen of geschramde armen van het bramen plukken langs de weg kennen moderne kinderen niet meer. Ze zitten achter hun computer en lijden aan het 'natuurtekortsyndroom'. Gebrek aan contact met de natuur maakt latere generaties fysiek en psychisch minder weerbaar, zo is bewezen in studies en neergepend in het boek Het laatste kind in het bos van de Amerikaanse journalist Richard Louv.
    Die Amerikaanse boodschap is overgewaaid naar Europa, met name Groot-Brittannië en Nederland. Hangjongeren moeten weer scharrelkinderen worden, aldus de Nederlandse landbouwminister Gerda Verburg. Door natuurervaringen kunnen kinderen zich beter concentreren, zijn ze creatiever, actiever en weerbaarder, worden ze minder snel dik en voelen ze zich minder snel depressief. Kortom: natuur moet, elke dag. En mevrouw Verburg meent het. In oktober gaf zij elk lid van het kabinet een exemplaar van de Nederlandse vertaling van het boek van Louv. Voorts ontvouwde ze een plan om tienduizend stages in het groen te realiseren, om zo de jeugd te betrekken bij de productie van goed voedsel in een landelijke omgeving. De gezamenlijke Nederlandse natuur- en milieuverenigingen starten onlangs de campagne De Nationale Uitdaging. De uitdaging bestaat erin woongebieden natuurlijker in te richten en natuurterreinen te maken die spannend en leuk zijn om in te spelen. De fysieke ruimte waarin kinderen zich bewegen is de afgelopen dertig jaar schrikbarend afgenomen van zes vierkante kilometer tot enkele honderden vierkante meters.

Akkers adopteren
Eerste aanzetten voor terug naar de natuur zijn vooral te vinden in de grote steden. Alleen al in Amsterdam krijgen elk jaar zevenduizend kinderen een schoolwerktuin. Op een eigen perceel van 130 bij 400 centimeter telen de kinderen siermaïs, winterwortel, uien, sperziebonen en aan de rand zetten ze wat afrikaantjes en viooltjes. De kinderen maken de seizoenen mee, van opkomst tot aftakeling. In het najaar strijden ze om de grootste wortel via de ludieke winterwortelweegwedstrijd. De jonge deelnemers weten nu dat je wortelen moet zaaien en dat die niet groeien uit een dikke moederwortel die je in de grond stopt.
    Niet alleen kinderen hebben recht op groen, ook volwassenen zijn gebaat bij een betere band met de natuur. Biologica, een organisatie van biologische boeren en handelaren, biedt de consument de kans een appelboom in de Betuwe te adopteren. De adoptant kan dan op bepaalde dagen zijn eigen appels komen plukken. Inmiddels zijn er ruim 17.000 appelbomen verkocht. Zeeuwse akkerbouwers op Schouwen-Duiveland bieden de mogelijkheid akkerranden te adopteren. De nieuwe eigenaren mogen zelf bepalen welke bloemen daar worden ingezaaid. In de Ooijpolder bij Nijmegen kunnen mensen stukken landschap kopen, met dat geld kan de boer zijn grond beter onderhouden. De kopers krijgen in ruil faunatunnels of patrijsranden toegewezen. Een indirecte manier van omgang met de natuur, op afstand.
    De band met de natuur kan rechtstreekser worden aangehaald door de voedselproductie naar de stad te brengen. 'Stadslandbouw kan de verloren band herstellen door de stad te vervlechten met her platteland', zegt Andries Visser van Praktijkonderzoek Plant en Omgeving in Lelystad. Hij spreekt over een kentering in het denken over onze voedselproductie tijdens het historische jaar 2007, waarin voor het eerst de helft van de wereldbevolking in de stad woont.
    Sommige steden zijn daar al mee begonnen. In de Culemborgse wijk Eva-Lanxmeer lopen de achtertuinen over in openbaar groen, met fruitbomen, bessenstruiken en moestuinen. In de Tilburgse nieuwbouwwijk Tuindorp kunnen de appels en peren zo uit de voortuin worden geplukt. In Eindhoven wordt de Philips fruittuin, waar ooit producten voor Philips' werknemers werden verbouwd, een stadspoort die de stad met het platteland verbindt. Het gemeentebestuur wil nog twee van dergelijke stadspoorten aan de rand van de stad. In het Drentse Meppel is de wijk Nieuwveense Landen extra aantrekkelijk om te wonen wegens het uitbundige groen. Uniek is dat het wijkontwerp is aangepast aan de verkaveling en e bestaande boerderijen zijn opgenomen in de stadsuitbreiding. Meestal is het andersom en voegt de verkaveling zich naar de plannen van de steden bouwers en worden de boerderijen gesloopt. Almere kent het grootste project met stadslandbouw. Er is een volwaardig bedrijf van 100 hectare biologische akkerbouw en 500 hectare natuur. De stadsboerderij bevindt zich op een landgoed dat speciaal is opgericht voor alle bewoners van de stad om te kunnen recreëren en om lessen te kunnen volgen over landbouw, natuur en milieu. Visser: 'De stadsboerderij ligt in een sterk groeiende stad, en beheert gronden die uiteindelijk voor stedenbouw beschikbaar moeten komen. De stad gaat daar 30.000 tot 60.000 woningen bouwen. Dat biedt een unieke kans om woningbouw te combineren met landbouw. Normaal verdwijnt de landbouw als er ergens een nieuwbouwwijk opgetrokken wordt. Maar waarom zou je ze niet combineren?'   
    Ook de boer heeft er voordeel bij. De boer kan zijn inkomsten verbreden door zich te richten op voorlichting aan scholen in de buurt of het aanbieden van zorg. Het aantal zorgboerderijen in Nederland is in tien jaar tijd gestegen tot ruim 600 en biedt plaats aan 10.000 cliënten. De doelgroep wordt steeds breder. Eerst vonden alleen verstandelijk gehandicapten en psychiatrische patiënten er een goede plek. Nu gaat het ook om mensen met een burnout, langdurig werklozen, mensen met een verslaving, overlastgroepen en ouderen. De stadse boer kan ook geld halen uit de verkoop van streekproducten aan huis of door recreatie te bieden. Rust en ruimte genoeg.
    En de gemeente zelf heeft er ook voordeel van, zegt Visser: 'Groenvoorziening en onderhoud is vaak een kostbare post voor een stad. Als je dat door een agrarisch ondernemer laat doen is dat relatief eenvoudig en goedkoop.' Ander pluspunt is dat de voedselkilometers worden beperkt door het voedsel bij de mensen om de hoek te verbouwen. Grote delen van de stad die nu onbenut liggen, kunnen hiervoor worden gebruikt. 'Groenstroken veranderen van louter esthetisch in commercieel, waar ieder de vruchten van plukt.'

Groen is gezond
Ook figuurlijke vruchten. Sociologe Jolanda Maas van het Nederlands InstituUt voor onderzoek van de Gezondheidszorg doet een promotiestudie naar de effecten van groen op de gezondheid. 'Ieder weet eigenlijk wel dat groen goed is voor de mens. Maar wetenschappelijke bewijzen zijn er maar weinig.' Zij heeft gegevens van 280.000 mensen geturfd over hun gezondheid en die gekoppeld aan de plek waar ze wonen. 'Hoe meer agrarisch groen, grote stadsparken of natuurlijk groen in de vorm van heide of bos in de woonomgeving, des te gezonder voelen ze zich.' Haar bevindingen werden dit voorjaar gepubliceerd in Journal of Epidemiology and Community Health.
    Het verband is vooral gevoelsmatig, benadrukt ze. Ze heeft niet aangetoond dat de mensen lichamelijk daadwerkelijk gezonder zijn. Ook in andere studies is dat verband hooguit indirect bewezen. Omgevingspsychologe Agnes van den Berg van het Wageningse Alterra heeft de effecten op een rij gezet in haar essay: Van buiten word je beter. Zo stimuleert een uitnodigende omgeving tot beweging, bijvoorbeeld door te wandelen, te joggen of te fietsen. Volgens TNO bedroegen in 2004 de gezondheidskosten door gebrek aan beweging 744 miljoen euro. Meer dan de helft van de Nederlanders haalt de norm van een half uur beweging per dag niet. Alleen in Groot-Brittannië wordt nog minder bewogen. Uit een TNO-enquête komt naar voren dat een onaantrekkelijke werkomgeving als belangrijkste reden wordt gegeven om niet te gaan wandelen tijdens de lunch. Het ontbreken van wandelpaden of een park worden het meest genoemd.
    Er zijn evenwel sterke aanwijzingen voor een positieve invloed van natuur en groen op herstel van stress en aandachtsmoeheid. Allerlei experimenten hebben aangetoond dat alleen al het kijken naar natuur effect heeft. Dat begon al met de inmiddels klassiek geworden studie van de Amerikaan R. Ulrich uit 1984. Patiënten die een galblaasoperatie hadden ondergaan, bleken sneller te herstellen en minder pijnstillers nodig te hebben in een kamer met uitzicht op bomen dan in een kamer met uitzicht op een bakstenen muur. Een recente eigen studie van Alterra ligt in het verlengde hiervan. Proefpersonen in examenspanning vertonen minder angst na het zien van natuurfoto's vergeleken met zij die stedelijke situaties te zien kregen. Mensen die naar een stressopwekkende film met industriële ongevallen hadden gekeken, herstelden sneller van hun stress na het zien van rustgevende natuuropnames. Dat herstel bleek zowel uit zelfrapportages als uit fysiologische metingen. Bij kinderen met ADHD blijkt het spelen in een natuurlijke omgeving de symptomen van ADHD te verminderen. Mensen met autisme kunnen meer sociale contacten leggen.
    Groen vermindert tevens de factoren die stress veroorzaken. Geluidhinder is er één van. Groen kan bijdragen tot verstrooiing en demping van geluidsoverlast, tot wel zes decibel. Langdurige blootstelling aan extreem hoge geluidsniveaus kunnen de bloeddruk opzwepen en verhogen de kans op hart- en vaatziekten.
    Groen vermindert daarnaast luchtvervuiling. Om die reden wil Beijing in de aanloop naar de Olympische Spelen meer groen in de stad. Bomen verwijderen kilo's verontreinigingen aan ozon en koolmonoxide uit de lucht. In Antwerpen en Californië is bewezen dat de luchtkwaliteit daadwerkelijk beter is in buurten met meer groen. In straten met bomen is de concentratie grof stof slechts een tiende van het niveau in een straat zonder bomen.
Ook fijn stof, dat tot astma en allergieën leidt, wordt door planten opgenomen. Voorts bevorderen bomen een gezond luchtklimaat rondom het huis, omdat ze de luchtcirculatie beïnvloeden.
    Ten slotte worden extreme temperaturen door groen getemperd. Ze zorgen met name voor verkoeling op warme zomerdagen. In Milaan wordt om die reden daktuinaanleg gestimuleerd. In Genua was de meer dan gemiddelde sterfte onder ouderen tijdens de hete zomer van 2003 niet aanwezig in buurten met veel groen. Vanwege het temperatuurdrukkende effect bespaart groen bovendien energie.
    Volgens Van den Berg is het voldoende wetenschappelijk bewezen dat natuur de gezondheid positief kan beïnvloeden. Toch wordt gezondheid door de overheid nauwelijks gebruikt als argument om natuurwaarden te bevorderen. Evenmin wordt de natuur door het gezondheidsbeleid erkend als preventief of helend middel. Dat komt volgens Van den Berg door het gebrek aan een samenhangende visie op dit thema. Er zijn slechts onsamenhangende brokstukken. Bovendien zijn vele vragen nog onbeantwoord. Hoeveel groen is bijvoorbeeld nodig voordat er sprake is van een positief gezondheidseffect? Zijn enkele grassprietjes tussen de straattegels al voldoende of is minimaal een voetbalveld nodig? Hoe belangrijk is de visuele kwaliteit van het landschap? Heeft voor een kantoorklerk het uitzicht op een bloemenveld hetzelfde gunstige effect als de blik op een bosrand? In hoeverre kunnen stedenbouwers bij inrichtingsplannen rekening houden met de relatie tussen natuur en gezondheid? En wat is het mogelijk gevaar van waterpartijen en 'wilde' natuur bij overdracht van ziekten naar de bewoners? Vragen om eens rustig te overdenken in een rustieke groene omgeving.


Naar Rijnlandmodel, kleinschaligheid  , Inrichting, lijst , Rijnlands beleid, lijst , Rijnlandmodel overzicht , of site home .