 |
Psychologische krachten en begrippenOnderstaand is een lijst van op de praktijk gebaseerde omschrijvingen. Hoe deze begrippen weer in de praktijk uitwerken, kan men zien in Psychologische praktijktips . Voor de algemene
onderbouwing, zie Algemene semantiek hier
 .
Angst Angst is de emotie die verbonden is met het gedrag van vlucht en vermijding. Van psycholoog William James is het gezegde dat: "Je vlucht niet omdat je bang bent, maar je bent bang omdat je vlucht." Wat James daarmee wilde beweren is dat het vluchtgedrag basaler is, eerder is, dan de emotie - het vluchtgedrag is een gevolg van reflexen plaats vindende in het autonome zenuwstelsel, die sneller zijn dan de hogere en langzamere emoties, zie de drie lagen
.Het vluchtgedrag van de reflexen (het ruggemerg) is eenduidig, snel, automatisch en vindt altijd plaats. De emotionele angst (emotionele hersenen, met name amygdala) kan meerdere oorzaken hebben, werkt langzamer, en kan al dan niet tot vluchtgedrag leiden. De mate van angst en vluchtgedrag kan in zekere mate variëren onder invloed van ervaringen - vogels die vroeger wegvluchtten van de mens, gaan er nu naar op zoek. De derde vorm van "vluchtgedrag" of vermijding is ten gevolge van rationele overwegingen in de grote hersenen. Dit komt tot stand over langere tijden dan emotionele, hoeft niet tot fysiek vluchtgedrag te leiden, en kan met rationele overwegingen weer verdwijnen. Angst is vermoedelijk de belangrijkste emotie, op alle drie de niveaus, omdat het datgene is dat het individu en dus de groep en soort behoedt voor gevaar. Er zijn drom talloze soorten angsten, die bij de mensensoort ook makkelijk uit de hand kunnen lopen, waarna ze bekend worden als "fobieën". Daarnaast zijn er paar meer algemene angsten die niet niet samenhangen met specifieke gevaren als leeuwen en tijgers, maar met potentieel gevaar, waarvan de belangrijkste is de angst voor het onbekende en het vreemde - hetgeen ook logisch is omdat het onbekende altijd de mogelijkheid tot gevaar in zich heeft. De variant met betrekking tot mensengroepen heet xenofobie, en is sociologische gezien een van de belangrijkste krachten bij de contacten tussen verschillende groepen en culturen .
De op een na belangrijkste algemene angst is die voor onzekerheid, bijvoorbeeld over een bepaalde gewaarwording. Onzekerheid houdt namelijk ook onduidelijkheid over het al dan niet gevaarlijk-zijn in. Deze vorm van angst is vermoedelijk zeer veel sterker in de mens dan andere soorten .Ter verzachting van dit soort angsten heeft de mens eerst allerlei soorten religie
uitgevonden, en daarna andere vormen van ideologie
.
De taak waarvan is het kunstmatig verschaffen van zekerheden middels
bovennatuurlijke krachten of vaststaande regels. Bij de mensensoort is angst dus een zaak die in zekere mate te sturen is. De mate waarin individuele mensen zich laten leiden door angsten is in hoge mate bepalend voor hun gedrag in de mensengroep, de maatschappij, en de bijbehorende voorkeuren blijkende uit politieke stellingnames. Grofweg is de verdeling: hoe angstiger, hoe rechtser .
Zo zitten bijvoorbeeld vrijwel alle lijders aan de fundamentele angstbezweerder,
religie, aan de rechtse kant (merk op: religie is dus geen erg goede
angstbezweerder, wat logisch is, want er zijn geen bovennatuurlijke krachten).
En ook alle egoïsten en strevers naar macht. Egoïsten denken meer aan zichzelf
dan strikt nodig en wenselijk is uit angst iets nu of in de toekomst tekort te
komen. En strevers naar macht zijn bang dat als anderen macht hebben, zij iets
tekort zullen komen. De gevoeligheid van de mensensoort voor angst blijkt erin dat ook de minder angstigen, de "linksen", zich sterk vastklampen aan kunstmatige zekerheden, zij het wat minder ernstige, in de vorm van ideologie
(ideologie verdwijnt makkelijker dan religie, zie nazisme en communisme). Wat meer over onder andere het duale aspect van angst hier .Bewustzijn Vrijwel anoniem gezien als de hoogste functie van de menselijk geest, en volgens ook vrijwel iedereen gezien als iets uniek menselijks. Dat laatste is vanuit een evolutionair standpunt onwaarschijnlijk - waarschijnlijker is een grote stap van andere soorten naar de mens, maar dus gepaard gaande met lagere vormen van bewustzijn bij andere soorten. Volgens het psycho-fysisch parallellisme
moet ook met het bewustzijn een fysiek aanwijsbaar proces corresponderen. Naar
alle waarschijnlijkheid is dat een cirkelproces
,
dat zich vermoedelijk afspeelt over diverse tot vele tussenstations, die
tussenstations zijnde de diverse modules en functionaliteiten die in de hersenen
zitten
. Zoals er in de hersenen een proces is waarin de zintuiglijke
waarnemingen van de buitenwereld gecombineerd worden ("het geluid van het loeien
dat hoort bij het beeld van een koe"), kan er ook een proces bestaan dat de
interne representaties, de zelf-opgewekte of uit het geheugen gehaalde beelden,
met elkaar combineert. Waarbij dat laatste van nature leidt tot een cirkelproces
, omdat het daardoor opgewekte beeld weer deel uitmaakt van de verzameling interne
beelden, een vorm van zelfreferentie
bekend van het Droste koekjesblik
 .Het is niet duidelijk of met het bewustzijn een specifieke lokaliseerbare model correspondeert, of dat het geheel of deels bestaat uit een gedistribueerd proces. De laatste bevindingen dat intelligentie in hoge mate bepaald wordt door de kwaliteit van het netwerk van verbindingen in de hersenen ,
maken het waarschijnlijk dat dit netwerk ook een essentiële rol heeft bij het
bewustzijn.Het is een plausibele intuïtie dat de spraakcentra, het verbaliseren, een belangrijk deel uitmaken van het proces van bewustzijn ("Denken is praten in je hoofd") .
Overigens kunnen meditatie en soortgelijke training dan gezien worden als oefening in het onderhouden van de bewustzijncirkel zonder er de beelden en emoties uit het hier en nu aan toe te voegen - een vorm van een stationair- of leegloop-cirkelproces dus. Alle zaken opgemerkt over het cirkelproces
zijn dus vermoedelijk ook van toepassing op het bewustzijn. Voor een praktisch
voorbeeld, zie hier
.De sociologische variant van bewustzijn is, verrassenderwijs, de media .
Binding Binding behoort tot de emoties ,
en is vermoedelijk één van de basale emoties aldaar verondersteld, basaal
betekend dat het optreden ervan verbonden kan worden aan een specifieke
chemische stof - in geval van binding de stof oxytocine. De werking van
oxytocine is nog niet zo lang bekend, en de gebruikelijke koppeling is die met
de emotie van liefde
,
maar zoals de beschrijving van liefde al laat zien, is dat vermoedelijk een term
voor een veelvoorkomende combinatie van basalere emoties - waarvan binding er
één is
."Binding" staat dus voor alle gevallen waarin een persoon zich aangetrokken voelt tot een medemens, en vermoedelijk is deze emotie ontstaan tijdens en essentieel voor het groeps- en kuddedier. Wat ook inhoudt dat de emotie van binding niet slaat op niet-leden van de groep of kudde. Hetgeen men in recent onderzoek terugziet in dat oxytocine ook afstoting ten opzichte van (leden van) andere groepen kan veroorzaken. De sociologische equivalenten van binding aan de binnen-groepse kant
kent men ook onder de namen van solidariteit
en loyaliteit, en
het ontbreken ervan aan de buiten-groepse kant als xenofobie
.
Cirkels Veel psychologische processen gedragen zich als cirkelprocessen. Op deze pagina staat het voorbeeld van drugs
, allerlei neurosen uiten zich in herhalings- of cirkelgedrag, en sommige (bio-)psychriatrische
ziektes gaan gepaard met zich voortdurend herhalend gedrag. Op wat minder
ernstig niveau zijn hardnekkige houdingen en attitudes toegeschreven aan
cirkel-redenaties die mensen zich voorhouden, of onbewust uitvoeren (bijvoorbeeld de loops
van
Dr. Phil
in
Dr. Phillip C. McGraw, Self Matters). Gebruik makende van hetgeen opgemerkt in kwalen
,
nemen we hier aan dat deze afwijkingen staan voor cirkelprocessen als een basaal
hersenproces, waarvan de ziektebeelden de extremen vormen. Deze aanname sluit
direct aan bij die van de compartimentalisatie en modules
, omdat een
cirkelproces geen (te) direct contact heeft met naburige processen, ook
cirkelprocessen - een (te) direct contact zou de cirkels verstoren. Om het cirkelproces stabiel te houden onder externe verstoringen, gebruikt het onderliggende proces meestal een mechanisme van zelfregulering: bij een kleine afwijking wordt het proces automatisch teruggestuurd naar zijn evenwicht. Een fysiologische voorbeeld daarvan is het dag- en nachtritme - de fysiologische klok die dit regelt draait op circa 25 uur - de daadwerkelijke frequentie wordt het autonome zenuwstelsel bijgeregeld aan de hand van licht en donker van dag en nacht en komt dus uit op 24 uur. Het is dit terugkoppelingsysteem dat ontregeld raakt door vliegreizen, hetgeen nu "jetlag" heet. Meer in het algemeen over terugkoppeling hier
, en toepassingen in de neurologie, de ondergrond van psychologie, hier
.Cirkelprocessen zijn ook makkelijk te classificeren. De min of meer stabiele zijn de gezonde, en de cirkels die steeds sterker worden, zoals die van verslaving, zijn ongezond, als een soort tumor. Ook ongezond zijn de cirkels die onderweg een omkering inhouden - in getallen uitgerukt en nemende de cirkel als staande voor 1, en de omkering voor vermenigvuldigen met -1, krijgt het cirkelproces een voortdurende flipperende uitkomst: +1, -1, +1, -1, enzovoort. Zo'n flipperende uitkomst heeft vast ook allerlei verstorende werkingen in de buurt van dit proces. Eén van de zeer veelvoorkomende voorbeelden van zo'n omkering is liegen, en de bijbehorende flipperende cirkel is die van de beroemde uitspraak van de Kretenzer die stelt dat alle Kretenzers leugenaars zijn .Op deze website gaan we er vanuit dat zeer veel tot vrijwel alle kleinere en veel van de grotere geestelijke kwalen van persoon en maatschappij te herleiden zijn tot ongezonde denkcirkels . De methodes om
dit soort cirkelprocessen te genezen zijn al bekend, zij het onder andere namen.
Zoals Dr. Phil zijn loops en dergelijke aanpakt door een verbaal beroep
op het verstand van de slachtoffers, net als de cognitieve therapie in het
algemeen
, kan een groot
deel van flipperende cirkels, die met allerlei negaties
, oftewel onjuistheden in
logica en redenatie, verholpen worden door een juiste analyse van de gebruikte
woorden, zijnde de verbalisaties van de redenaties. Het aanleren van het gezonde
gebruik van woorden is het topdoel van deze site, omdat uiteindelijk het meeste
denken uitgerukt wordt in woorden. Voor dit doel gebruiken we hier de
algemene semantiek, en de centrale stelling van de algemene semantiek is dat de
betekenis van woorden altijd met enige regelmaat aan de praktijk moet worden
getoetst, als een vorm van de wetenschappelijke methode, zie
. Wat het diagram
aldaar laat zien, is dat dit ook een cirkelproces is. Net als de cognitieve
therapie de cliënt voortdurend door een cirkel van gezonde redenaties leidt om
de foute te bestrijden.Men kan de methodiek van cognitieve therapie en algemene semantiek dus ook omschrijven als een cirkelproces, in dit geval een proces dat een genezing vormt voor de ongezonde cirkelprocessen van de geestelijke kwalen van persoon en maatschappij . Voor een fysiologisch voorbeeld, zie hier
.
Ook geeft de cirkelanalogie een goede omschrijving van de meest gevaarlijke
kwaal waaraan het denken kan leiden: ideologie
.Een aantal cirkelprocessen zijn dusdanig belangrijk dat ze apart behandeld worden. Alle vormen van verslaving zijn ook cirkels, namelijk cirkels die versterkt worden door een genotsgevoel - het meest bekende en al genoemd zijn de chemische varianten, de drugs. Minder als zodanig bekend, maar maatschappelijk belangrijker, zijn koop- en geldverslaving . Een ander veel
voorkomend cirkelproces is depressie, zie hier
.
Er is ook een toepassing op het vlak van de intellectuele inspanning, die de
kwaal van het intellectualisme beschrijft
.Dat het bestaan en belang van dit soort cirkelprocessen ook intuïtief ingezien kan worden blijkt bijvoorbeeld uit de uitdrukking "alles op een rijtje zetten", dat wil zeggen: stoppen met piekeren of malen of draaien in een cirkeltje , en
ook visueel hier
.
Cognitieve dissonantie De Wikipedia definitie gebruikend: cognitieve dissonantie is een term die de onaangename spanning aanduidt die ontstaat bij het kennis nemen van feiten of opvattingen die strijdig zijn met een eigen overtuiging of mening, of van het deelnemen aan gedrag dat strijdig is met iemands overtuiging. Die onaangename spanning kan reiken van vage of zelfs onbewuste onrustgevoelens tot lichamelijke onpasselijkheid. Dit hangt af van de mate waarin er verschil bestaat, en de mate van verwevenheid van de conflicterende bestaande opvatting in de geest met het geheel van opvattingen. Ook is het sterk afhankelijk van de manier en de snelheid waarmee de conflicterende observatie of werkelijkheid zich aan het slachtoffer opdringt - hoe sneller en hoe onverwachter, hoe groter de schok .
Dat heeft te maken met de mate waarin het slachtoffer in staat is defensies
tegen de conflicterende observatie of werkelijkheid op te bouwen, defensies die
er normaliter voor zorgen dat er geen cognitieve dissonantie optreedt, door de
talloze vormen waarin de mens in staat is zichzelf dingen wijs te maken die er
niet zijn of niet zo zijn - dit gaat middels compartimentalistie
.Een in filosofische kringen bekend voorbeeld van cognitieve dissonantie en defensie is de uitspraak van Friedrich Hegel, die bijvoorbeeld de opvatting huldigde dat op grond van goddelijke symmetrieën en dergelijke er zeven planeten moesten bestaan, het toenmalig bekende aantal. Tijdens een lezing riep iemand uit het publiek: "Uw beweringen zijn in strijd met de feiten!" Hegel's antwoord: "Des te erger voor de feiten!" Als mensen zaken die niet kloppen met de werkelijkheid opnemen in hun geest als waar, is er ook sprake van cognitieve dissonantie, hoewel dat dan dus niet gepaard gaat met een schok - men kan dit geïnternaliseerde cognitieve dissonantie noemen. Het gevolg is dan meestal of een vaag gevoel van onrust dat kan leiden tot andere geestelijke ongemakken, en het maken van diverse redenatiefouten
, het gebruiken van retorische trucs
, en soms tot het omarmen van cognitieve dissonantie als een normaal geestelijk
gebeuren. Bij dat laatste komen we dan bij zaken als cynisme
en nihilisme. Hoewel de term normaliter anders gebruikt wordt, kan cognitieve therapie ook
gezien worden als een methode om geïnternaliseerde cognitieve dissonantie te
verhelpen. Een korte versie van wat cognitieve therapie doet staat hier
.
Cognitieve therapie Methode om contraproductieve emoties en gedragingen te verhelpen met behulp van op kennis, verstand, of rationele overwegingen gebaseerde argumenten, voorgehouden door middel van woorden aan het slachtoffer van die contraproductieve emoties of gedragingen. Het wordt vaak gecombineerd met gedragstherapie ,
en dan cognitieve gedragstherapie of CGT genoemd. Het verschil met andere psychologische
methoden is dus dat de laatste in eerste instantie een beroep doen op de
emoties van het slachtoffer
, en de cognitieve methode doet een beroep op het
verstand. Dit zijn min of meer gescheiden delen van de hersenen, dus de methodes
verschillen fundamenteel. Professionele definities en doelstellingen zijn
beschreven hier
. Merk op dat uit die definities volgt dat cognitieve therapie voor een flink
deel voldoet aan de wetenschappelijke methode
. Merk ook op dat het
voornaamste middel der cognitieve therapie de verbetering van het gebruik van
verbaal geformuleerde ideeën, dus woorden, is, en dat cognitieve therapie dus
het psychologische aspect vertegenwoordigt van de Algemene semantiek, de
wetenschap van de relatie tussen woorden en werkelijkheid
. Cognitieve
therapie, samen met de aanverwante rationeel-emotieve therapie, is een van de succesvolste (vele uitkomsten zeggen: de succesvolste)
therapieën gebleken
.
Zie ook de algemeen-semantische versie ontwikkeld hier
.
Compartimentalisatie Uit de ervaringen van mensen met gelokaliseerde hersenbeschadigingen, zoals bijvoorbeeld gerapporteerd door Oliver Sacks (Wikipedia), is inmiddels duidelijk dat de
werking van de hersenen geen grote brei is, maar opgebouwd uit zelfstandige
onderdelen
. Dat valt samen met het idee dat vele
gedachteprocessen een
cirkelvormige structuur hebben
. Tussen die onderdelen of modules bestaat wel een vorm van samenwerking,
mogelijkerwijs weer door andere processen of modules, anders was geen
samenhangend beeld mogelijk - het ultieme samenhangende beeld is natuurlijk het
"ik"
.
Waar hersenbeschadigingen een mechanische vorm van een onderbreking van die samenwerking zijn, zijn er ook bio-chemische en geestelijke oorzaken, die zich voordoen in de vorm van allerlei geestelijke ziekten als schizofrenie. Schizofrenie is de ernstige versie van een algemeen geestelijke conditie, waarvan de minder ernstige varianten worden hier compartimentalisatie genoemd: het verschijnsel dat de uitkomsten van een gedachten proces, een module, worden genegeerd door andere. Het meest voorkomende maar nooit als zodanig benoemde voorbeeld is de negeren door het "ik" van de uitkomsten van de ratio : staande voor een keuze
tussen emotie en ratio wordt de ratio genegeerd zelfs als deze
duidelijk gelijk heeft
.Volgens het psycho-fysische parallellisme moet er voor compartimentalisatie ook een materieel proces zijn. Dat is neurologische inhibitie
(Wikipedia). Neuronen, de schakelaars van het denken
,
kunnen door naburen gestimuleerd, of juist geremd worden. Door de neuronen van
een verbindingspad systematisch te inhiberen, kunnen twee onderdelen van de
hersenen min of meer van elkaar geïsoleerd raken - gecompartimentaliseerd.Het tegenovergestelde van compartimentalisatie is integratie. Het proces van integratie ligt waarschijnlijk ten grondslag aan een flink deel van de creativiteit. Het werkt in de mens een gevoel van plezier en geluk op, en is vermoedelijk een van constructiefste processen in de geest .Compartimentalisatie als probleem is vermoedelijk een extremen vorm van een normaal proces van scheiding tussen hersenonderdelen, gewenst om taken apart te kunnen uitvoeren. Dit wordt ondersteund door de hersenontwikkeling van een kind. Jonge hersenen hebben ten opzichte van volwassen exemplaren niet minder, maar juist een overdaad aan verbindingen, welke door het proces van opgroeien en leren voor een deel verdwijnen. Dit klopt tevensmet de relatie gelegd met creativiteit - dat wordt ook voor een deel ervaren als "denken als een kind", dat wil zeggen: met meer verbindingen. De normale sociologische versie van compartimentalisatie is groepsvorming - de meer extreme vormen zijn zaken als "taboe" en
xenofobie
.
Conformisme Conformisme, de neiging te gaan doen en denken als andere mensen, is een proces dat vrijwel precies op het midden van psychologie en sociologie ligt - daarom wordt het vermeld zowel hier als bij sociologische krachten. Het kan gezien worden als een evolutionair vervolg op zwerm- en kuddegedrag, waarbij er simpele regels gevolgd worden: vlieg jij naar rechts, vlieg ik ook naar rechts - en deze hele zwerm vogels draait die kant op. Waaruit meteen een andere regel kan worden afgeleid: naarmate de groep die iets gezamenlijk doet groter is, zijn de regels van het conformisme simpeler. In de mensengroep komt conformisme op meerdere niveaus voor. Van de oude variant in massamenigtes bij stadions en festivals, tot meer specifieke in vergaderingen in groepen die groter zijn dan drie à vijf personen - en ook in zulke kleine groepen kan conformisme optreden, indien er duidelijke machts- of gezagsverschillen zijn. Waar in de oudere vormen het verschijnsel vrijwel altijd een positieve invloed heeft (daar zorgt de evolutie wel voor)., is dat bij de recentere menselijke varianten minder het geval (de evolutie heeft zijn kans nog niet gekregen). De reden daarvan is dat conformisme een drift is van het autonome of emotionele deel van de hersenen, terwijl de meeste huidige beslissingen te nemen door de mensheid beter af zijn met een beslissing door de rationele geest - de reden dat die rationele geest is ontstaan. Het is dus een geval van de afweging of strijd tussen meerdere denksystemen, zie de uitgebreide behandeling daarvan in Beslissingen .
Voorbeelden van conformisme en haar gevolgen staan hier
.
Creativiteit
Gedragstherapie wordt tegenwoordig meestal toegepast in een combinatie met het aanspreken van rationele argumenten, als cognitieve gedragstherapie, ook wel afgekort als cognitieve therapie .
"Pure" gedragstherapie in de vorm van Dr. Phil en cognitieve gedragstherapie
proberen beide goede argumenten te geven om gedragingen te veranderen, waarbij
de aard van de argumenten verschilt - maar meestal is dit gradueel en gebruikt
men een mengeling.
Geldverslaving De verlangen naar geld kan in eerste instantie verklaard worden doordat geld tegenwoordig staat voor materiële goederen, dus ook de goederen die van belang zijn voor een fatsoenlijk leven. Het verlangen wordt een verslaving, zodra het verlangen blijft bestaan als aan deze eerste behoefte is voldaan. het verlangen staat dan los van de materie, en kan oneindig doorgaan, wat in de praktijk ook heel vak het geval is: mensen die al miljoenen hebben nemen risico's en doen enorme inspanningen, om nog meer te verwerven. Het genot zit dat meestal niet meer in de goederen waar het geld voor staat of kan staan, maar aan het geld zelf, of de bijbehorende status of macht. Dat laatste is meestal onontwarbaar met het eerste verbonden. dat het een echte verslaving is, blijkt ook uit het feit dat het door gaat ondanks het meestal wel aanwezige besef dat het schade doet aan de eigen geest, en materiële schade aan anderen. Een voorbeeld is dat van de belastingmoraal, in sociologische termen uitgewerkt hier , of in
individuele termen hier
. Meer over de geldvalkuil
hier
; voor twee specifieke voorbeelden van dit verschijnsel, zie hier
(de simpele versie), en
hier
; meer over de
sociologische gevolgen hier
. Voor een
wijdere filosofische context, zie hier
. Voor de later ontdekte neurologische basis, zie hier
.
Genot De meest algemene naam voor allerlei vormen van beleving als plezier, vreugde enzovoort. Emotie door de natuur ontwikkeld om het individu te stimuleren tot bepaald gedrag. Belangrijkste voorbeeld is het genot verbonden met seks, ten einde het individu te stimuleren tot voortplanting. Voortplanting is namelijk helemaal niet van groot belang voor het individu, zeker niet voor de moeder, omdat het zeer veel lichamelijke bronnen kost. Maar voor het voortbestaan van de soort is het essentieel, vandaar dat het gebrek aan individuele belang gecompenseerd moet worden met een grote hoeveelheid genot. Geur Geur is één van de fundamentele zintuigwaarnemingen, en behoort qua indeling in de drie lagen tot
niveaus één en twee. Er zijn zeer primitieve aspecten aan geur, direct verbonden
met het autonome zenuwstelsel, zoals definitief bewezen door de essentiële rol
die geur speelt in de sociale interactie bij insecten, het meest duidelijk in de
hooggeorganiseerde maatschappij van de mieren. Het verband tussen geur en emoties is al heel lang bekend ,
zoals bijvoorbeeld de essentiële rol die het speelt bij (vrije) partnerkeuze: de
aantrekkelijkheid van de geur van de ander blijkt een directe functie van de
samenstelling van de wederzijdse immuniteitspatronen - wat direct herleid kan
worden tot levenskansen voor de nakomelingen, vanaf de conceptie. Dit komt zelfs
terug in een relatie met ziekte
. Ook heel
bekend is de manier waarop geur bepaalde emotionele herinneringen kan oproepen.
Geweten Een algemene term die door zijn algemeenheid veel aanleiding geeft tot misbruik, zoals blijkt uit een uitspraak van de Duitse filosoof Schopenhauer: "Het geweten is eigenlijk samengesteld uit: één vijfde mensenvrees, één vijfde bijgeloof, één vijfde gewoonte, één vijfde vooroordeel, één vijfde ijdelheid.", hetgeen ook verkort kan worden tot "angst, domheid en luiheid. Er bestaat vermoedelijk ook een echt geweten, dat samenhangt met het feit dat de mens een groepsdier is- we mogen aannemen dat roofdieren geen geweten hebben. Een mogelijke formulering is: "het besef nodeloos kwaad te doen of te kunnen doen aan anderen". Deze vorm van geweten hang nauw samen met het hebben van empathie
.Maar je kunt geweten ook wat abstracter benaderen, zoals het ook wel eens gebruikt wordt, als het hebben van een onbewust oordeel of emotie over iets. Dit gaat dan veelal samen met de aanwezigheid van een of andere vorm van blokkade, bijvoorbeeld van het beoordelingsvermogen of van emoties, door een vorm van compartimentalisatie
.
Als het geblokkeerde oordeel of emotie dan buiten de blokkade om, of sterk
verzwakt door de blokkade heen, toch tot het bewustzijn doordringt, kan je dit
"geweten" noemen. Welke blokkade-theorie versterkt wordt door het
veelvoorkomende verschijnsel dat als er eenmaal iets doorkomt, er dan een snelle
gedachteomslag volgt - "het geweten spreekt".
Gezond verstand Gezond verstand is hoogstwaarschijnlijk een combinatie van ervaringen en vele denkprocessen, een aantal waarvan beschreven zijnde hier
, die een snellere manier verschaft om
vooral complexe vragen of problemen op te lossen. Voorbeeld: "Je hoeft niet in China geweest te
zijn om te weten dat de lucht daar ook blauw is." (aforisme toegeschreven aan Goethe)
- voor niet-natuurkundigen is dit heel moeilijk te beredeneren, maar toch snapt
iedereen de juistheid ervan. Een bijzondere eigenschap van gezond verstand is dat vrijwel iedereen denkt dat hij er genoeg van heeft, terwijl betrekkelijk weinig mensen dat hebben
. Vermoedelijk vindt het proces erachter voor een (over)groot deel plaats in die delen van de hersenen die niet direct deelnemen aan of toegankelijk zijn voor het bewustzijn, hetgeen blijkt uit het feit dat de resultaten zich vaak plotseling opdringen en moeilijk onder redenaties te vatten, welk geval men ze vaak gewoonlijk aanduidt met de term intuïtie .
Maar het omgekeerde is dus niet waar: niet alle "inzichten" die zich plotseling
opdringen komen van gezond verstand, want diegene die komen van de emoties zijn
dat in principe niet, en in veel gevallen juist daaraan tegengesteld. Bekende
concentraties van dit laatste zijn te vinden bij echtscheiding en verdeling van
erfenissen.Een vermoedelijke essentieel (tussen)resultaat van het gezond verstand is het kunnen inzien welke factoren voor een specifieke situatie van belang zijn, en het geven van een relatief belang aan die factoren. Een tweede vermoedelijk essentiële factor is het leren van ervaringen. Daarvan bestaat er verschillend lagen, omdat het leren in de kindertijd natuurlijk ook voor een essentieel deel het leren van ervaringen is, wat duidelijk ook op hiërarchische wijze gebeurd: bepaalde geleerde ervaringen zijn nodig om aan andere leerprocessen te kunnen beginnen. De regels voor dit soort processen lijken natuurlijk in hoge mate op, of zijn dezelfde als, de regels voor het meest bekende (bewuste) leerproces van de mensheid: de wetenschap
(hetgeen in de wetenschap ook wel wordt uitgedrukt in uitspraken als
"Natuurkunde is niets anders dan georganiseerd gezond verstand"). Het op deze
website beschrevene onder de noemer "Algemene semantiek"
verschilt van andere vormen van taalanalyse voornamelijk omdat het niet uitgaat
van regels, maar van ervaringen met taal - met als specifiek voorbeeld de
Informatieregels
.Gezond verstand is dus niet hetzelfde als het kunnen oplossen van abstracte, formele, problemen zoals de meetkundige, rekenkundige en dergelijke testjes die deel uitmaken van de standaard intelligentietests. Het is een ervaringsfeit dat mensen die extra hoog scoren op deze schaal eerder lager dan hoger scoren op de schaal van gezond verstand dan het gemiddelde, leidende tot het geval van "intellectueel neuroticisme"
. Gezond
verstand heeft in ieder geval niets te maken met de capaciteit in taaluitingen.
Hier geldt hoogstwaarschijnlijk het omgekeerde: hoe beter de taalvaardigheden,
hoe minder het gezonde verstand
- aanwijzingen daarvoor liggen onder andere in de kenmerken van de groepen van
politici ("leugenaars") en literatoren ("fantasten"). De causale relatie is
vermoedelijk dat taalvaardige mensen die taalvaardigheid (onwillekeurig)
gebruiken om discrepanties tussen hun denkbeelden en de werkelijkheid weg te
masseren middels hun capaciteit tot fantaseren, waardoor het gezond verstand-aspect van het leren van ervaringen
minder effectief wordt. Gezond verstand als begrip moet waarschijnlijk gerangschikt worden naast het rationele denken en het emotionele denken als één van de drie basisfactoren van menselijke capaciteiten - zoals voor die andere twee al een IQ-test en meer recent een EQ-test bestaan, lijkt ook een GQ-test zeer wenselijk. De relatieve verhoudingen van de scores op deze drie schalen bepalen vermoedelijk in aanzienlijke mate de waargenomen evenwichtigheid en stabiliteit van het karakter. Scores die, zeg, binnen 20 procent van elkaar liggen, bijvoorbeeld 110-120-130, staan voor evenwichtigheid - iets als 100-130-140 is rekenkundig wel hoger, maar minder evenwichtig en daarom misschien wel minder effectief - voor de situatie dat de IQ-score aanzienlijk hoger is dan de GQ-score leidende tot al genoemde "intellectueel neuroticisme"
.Een bijzonder geval van dit laatste betreft alle aanhangers van religie of andere vormen van ideologie. Religie en ideologie hebben vaststaande regels omtrent in principe het hele leven, dus ook alle specifiekere zaken, en die regels zijn volstrekt willekeurig. Dat betekent dat bij het vaststellen van de factoren die van belang zijn in een specifieke situatie, de religieus of ideoloog factoren kiest die in het geheel niet van belang zijn. Te illustreren met de aanpak van droogte - de aanpak van de religieus luidt: "De oplossing van droogte is bidden tot God" - de aanpak van iemand met gezond verstand luidt: "De oplossing van droogte is aanleggen van irrigatie". Religie en ideologie zijn dus letterlijk het tegenovergestelde van gezond verstand - het laatste zoekt de prioriteiten in oorzaken en regels op grond van wat werkt, het eerste wijst deze aanpak expliciet af. In deze zin zijn religie en ideologie in het algemeen min of meer ernstige vormen van geestesafwijkingen
.Gezond verstand is, als er al een volgorde is aan te wijzen, misschien de belangrijkste van de drie basisfactoren, en zoals we gezien hebben, is het vermoedelijk, vooral in de hogere regionen van de maatschappij, helaas ook de zwakste. Maar het positieve nieuws is dat gezond verstand van de drie factoren waarschijnlijk degene is die, gezien de essentiële rol van ervaring, het makkelijkst is te verbeteren - suggesties daarvoor staan hier
.
Glijdende schaal Uit de sociologie is bekend dat alle eigenschappen voorkomen volgende normale verdeling, dat wil zeggen: er is een gemiddelde, de meeste mensen zitten in de buurt van het gemiddelde, en naarmate men verder van het gemiddelde is, zijn er minder mensen met die eigenschap: er zijn heel veel mensen rond de 1,80 meter, de normale lengte, weinig mensen van 2 meter of 1,60 ,
wat minder normaal, en uitzonderlijk weinig mensen van 2,40 of 1 meter - dat noemt
men abnormaal (politieke-correctheid heeft het gebruik van deze term verminderd,
maar het begrip blijft hetzelfde). Zonder verder experimenteel bewijs nemen we op deze website aan dat voor alle psychologische eigenschappen precies hetzelfde geldt
. Het rare is dat op het ogenblik er een trend in de maatschappij bestaat die
het omgekeerde doet: lichte afwijkingen van het normale voor eigenschappen als
autisme en ADHD worden met de abnormale term aangeduid, net als voor een slechte
stemming en depressie
.
Hersenen en geest Psychologie gaat in principe over de werking van de menselijke geest. Volgens strikt wetenschappelijke opvattingen is dat hetzelfde als de werking van de hersenen. Dit is geformuleerd als het psycho-fysisch parallellisme : de
opvatting dat ieder proces in de geest overeenkomt met een proces in de
hersenen.
Hersenhelften Naast de verdeling in drie evolutionaire, hiërarchische, lagen, is er nog een tweede globale deling in de hersenen: de tweedeling tussen linker en rechter hersenhelft. Globaal gezien ordent men de meer exacte, analyserende, en taalkundige denkfuncties in de linkerhelft, en de meer verbeeldende, synthetiserende, ordenende en dergelijke functionaliteiten aan de rechterkant. De meeste mensen hebben ook een duidelijke voorkeur in het gebruik van één van de hersenhelften - voor een directe, visuele test daarvan, zie hier .
Ideologie Ideologie is het onderhouden van een stelsel van vastomlijnde ideeën, meestal samen met een rijtje op schrift staande regels, en meestal ook slaande op gedragingen van mensen. Vastgelegde ideeën hebben het voordeel dat men over veel vragen niet hoeft na te denken, hetgeen met weinig twijfel ook de belangrijkste bestaansreden voor ze is - de natuur vertoont een sterke voorkeur voor processen die de afhandeling van zaken in de wereld sneller en effectiever maken. Echter: de werkelijkheid verandert voordurend, dus ook ideologieën zullen op de kortere of langere termijn niet of niet meer goed werken en bijbehorende regels dus steeds minder toegesneden zijn op de werkelijkheid. Het proces van conflicten tussen ervaren werkelijkheid en in het hoofd vastgelegde ideeën is in zijn meest plotselinge vorm cognitieve dissonantie ,
zoals daar uitgelegd een onaangename ervaring die de geest
probeert te vermijden, maar iets wat in talloze andere gradaties voorkomt.
Het gaat er om hoe de geest met dit conflict omgaat: past het zijn
ideeënwereld aan, of zijn beeld van de ervaren werkelijkheid. Indien dit laatste
het geval is en het bij herhaling gebeurt, is er bijna per definitie sprake van
ideologie.De aanpassing van het beeld van de werkelijkheid gebeurd door filtering van "ruwe" waargenomen werkelijkheid, iets dat altijd plaatsvindt ,
omdat de waargenomen werkelijkheid in het hoofd nooit identiek kan zijn aan de
werkelijkheid zelf
. Het gaat dus om de aanpassing van dit filtersysteem richting werkelijkheid of
richting idee, en dat dan meestal in een proces van vele herhalingen. Omdat de
aanpassing van het filter in één fase de uitkomst van de volgende, dan anders
gefilterde, fase beïnvloedt, is hier sprake van een cirkelproces
met
terugkoppeling
. Als terugkoppeling het filter versterkt, gaat de binnengekomen informatie
steeds meer richting de ideologie, die daardoor versterkt wordt. Als
terugkoppeling de ideologie verzwakt gaat de binnengekomen informatie steeds
meer richting werkelijkheid. Dit tweede geval is ruwweg de methodiek gehanteerd
door de wetenschap.De keuze tussen de twee methodes is afhankelijk van interne aanleg en externe stimulus. De externe stimulus bestaat voornamelijk uit de sociale omgeving, en hoe directer de sociale omgeving, hoe sterker de stimulus. En ook: hoe meer de sociale omgeving dezelfde ideologie aanhangt als het individu, hoe sterker de stimulus richting de ideologische keuze. Het toename van de sterkste filtering gaat normaliter tot een bepaalde evenwichtswaarde, waarbij er zodanig weinig cognitieve dissonantie optreedt dat er geen verdere aanpassing nodig is. Afhankelijk van aanleg en de ernst van de ideologie, kan dat in extremere gevallen ertoe leiden dat sommige informatiekanalen gedeeltelijk of geheel uitgeschakeld worden, hier compartimentalisatie
genoemd. Een probleem daarbij is dat in de menselijke geest noch de informatiestromen noch de functionaliteiten van de diverse onderdelen zo strikt gescheiden als in de digitale computer, dus als er in de geest bepaalde stromen of modules min of meer uitgeschakeld worden, gaat ook de werking van andere capaciteiten achteruit waarvan dat niet de bedoeling is . Ervaring leert dat in geval van ideologie één van die capaciteiten die
achteruit gaat die van het kritische denken is. Die achteruitgang in kritisch denken en mogelijkerwijs denken in het algemeen ,
komt in diverse mate
voor. Zowel voor
religie als voor seculiere ideologie blijkt dit tot in sterke mate te kunnen
opgaan, met voor het geval van het multiculturalisme
in extreme
en
zeer extreme vorm
.
Er zijn ook zaken die gestimuleerd worden door ideologie. Met name tijdens discussies valt daarvan op het hanteren van vele denkfouten
, met name de contradictie
, en
nog veel meer die van retorische trucs
.
Een wat uitgebreidere versie van dit verhaal staat hier
.
Ik Zoogdieren, met relatief gezien al vrij grote hersenen, verwerken een groot aantal zintuig-prikkels via bijpassende systemen in gedrag. De belangrijkste aspecten van dat gedrag liggen min of meer vast - die zijn bepaald door de soort. Minder belangrijke aspecten van het gedrag variëren, door de variërende sterkte van de verschillende deelsystemen in verschillende exemplaren (net als in: koeien zijn zwart-wit, maar ieder met hun eigen patroon). Het totaal van dit onderscheidende gedrag is het unieke van het exemplaar. Mensen hebben door de nog grotere complexiteit van hun hersenen de capaciteit verworven om werkelijkheid en gedrag te symboliseren, met als belangrijkste uiting de taal . Die symbolen kunnen ook
toegepast worden op de eigen werkelijkheid en het eigen gedrag, en het unieke
daarin noemt men het "ik". Afhankelijk van het sociale klimaat kent men een
variërende waarde toe aan dit unieke gedrag in relatie tot het soort- en
groepsbepaalde gedrag, waarbij in onze tijd de neiging bestaat het soort- en
groepsbepaalde gedrag te ontkennen ("Ieder mens is uniek"). Het blijvende
bestaan van het soortbepaalde gedrag blijkt uit opmerkingen van mensen als ze
iets hebben gedaan wat ze zelf achteraf vreemd vinden: "Maar zo ben ik anders
helemaal niet". Het "ik" kan ook weer gezien worden als een systeem, met zijn eigen regels. Dat systeem is, net als het lichaam, ongetwijfeld samengesteld uit een aantal onderdelen, die samenwerken - en soms niet -
het zou zelfs zo kunnen zijn dat die samenwerking het "ik" is. Een van de regels van dat systeem is dat van (relatieve) stabiliteit. Een uiting van die stabiliteit van het "ik" is de "psychologische reactie of compensatie": is een persoon lange(re) tijd blootgesteld aan een extreem, heeft hij de neiging dit te compenseren door zich bloot te stellen aan het tegenovergestelde extreem . Een andere uiting van het "ik" is
voorspelbaarheid: een individu gedraagt zich in sterk verschillende situaties niet
sterk verschillend, maar meestal ongeveer hetzelfde, met kleine verschillen;
individuen die wel sterke verschillen in gedrag vertonen, worden gezien als gestoord. Die
voorspelbaarheid geldt voor ieder individu, en daarmee ook voor mensen als
groepen
. Voor een
overzichtsartikel, zie hier
.
Individualiteit In de algemene indeling "solitaire dieren - groepsdieren" staat de mens in hoge mate aan de kant van de groepsdieren, zoals blijkt uit vrijwel ieder dagelijks gedrag. Als om dit te benadrukken hebben sommige leden van die groep, die vooral onder de abstracter denkenden te vinden zijn, een theorie opgesteld die propageert dat de mens een individu is, samengevat in de slagzin: "Iedereen is uniek." Wat ieder van die abstracte denkers, meestal aangeduid als "intellectuelen", natuurlijk beweert is dat hijzelf uniek en een individu is. Helaas handelen ze daar in hun eigen dagelijkse leven in het geheel niet naar, want in tegenstelling tot de echte solitair bemoeien ze zich met van alles en iedereen, waarbij ze ook nog eens iedereen voorhouden dat iedereen uniek is, dus. Kortom, deze mensen zijn van de beroemde soort van de Kretenzer die beweert van alle Kretenzers liegen. Een kleine en amusante verhandeling over de praktische individualiteit van de mens is te vinden hier .
Integratie Het gaan samenwerken van de verschillende onderdelen van de geest , zie
ook compartimentalisatie
.
Intelligentie Intelligentie is een van de meest bediscussieerde begrippen in de psychologie. De reden daarvan is niet dat het een zeer vage eigenschap is, maar precies het omgekeerde: het is die eigenschap in de psychologie die het makkelijkst is te meten. Want geen groter angst bij de meeste mensen dan gedetermineerdheid in menselijke eigenschappen of gedrag - 'mensen' hier staande voor degenen die het over psychologische eigenschappen hebben: intellectuelen. Van intelligentie staat het volgende wel redelijk vast: Het is in hoge mate genetisch bepaald: één-eiige tweelingen verschillen nauwelijks of niet in intelligentie. Het is in aanzienlijke mate erfelijk bepaald - maar dat volgde al uit het eerste. En het is in beperkte mate oefenbaar - en dat volgt eigenlijk ook uit ten eerste. Dat laatste betekent overigens niet dat oefening geen zin heeft - het betekent alleen dat de bandbreedte van bereikbare resultaten redelijk vastligt: een gemiddelde wiskundige kan nooit door oefening een wiskundig genie worden - en pogingen dit soort dingen te doen zullen slechts een beperkt resultaat hebben
.Hoewel deze observaties redelijk vast staan, liggen ze maatschappelijk dermate gevoelig, dat nog steeds met regelmaat pogingen worden ondernomen om ze te ontkennen
. Die gevoeligheid heeft alles te maken met het complex aan ideeën dat men kan
omschrijven als het linkse zestiger-jarenideaal, waartoe ook de volkomen
gelijkheid van alle mensen betreft
.
Introversie De ene kant van een koppel tezamen met extraversie. Deze termen afkomstig van Carl Gustav Jung, waarbij introverten ('naar binnen gekeerden') zich kenmerken door een zuinig energieverbruik, voorzichtigheid, en het genoegen nemen met een eenvoudiger leven. Extraverten ('naar buiten gekeerden') daarentegen bruisen van energie en durven meer risico's te nemen. Voor het tijdperk van de wetenschappelijke psychologie waren dit ruwe kwalificaties, die voornamelijk gebruikt werden in de volksmond - modern onderzoek laat zien dat het verschil in de hersenen zelf zit .De populaire benadering van introversie en extraversie heeft geleid dat introversie altijd een slecht imago gehad - extraverten zijn tenslotte van die gezellige mensen ... . Dit ging zo ver dat bij geschiktheidtests bij sollicitatie in alle mogelijke beroepen, extraversie als positieve zaak werd zien, en waarschijnlijk gebeurd dit nog steeds. De werkelijkheid voor de meeste beroepen, waaronder vrijwel alle inhoudelijke, is omgekeerd; meer over introversie hier
. Meer over de vooroordelen ten opzichte van introversie en aanverwante zaken hier
.
Intuïtie Een conclusie, gedachte, opinie of idee die/dat in de geest opkomt, waarvoor onvoldoende aanwijzingen, bewijzen en dergelijke lijkt te bestaan . De
waarde van intuïtie volgt deels uit het feit dat ze bestaat - kennelijk was het
evolutionair van belang. Mogelijkerwijs
berust intuïtie op hetzelfde proces als wat ten grondslag ligt aan snelle
besluitvorming
, of misschien is intuïtie de
snelle vorm van emotionele besluitvorming. Een andere mogelijkheid ligt in de
vele en grotendeels onbekende processen die zich in de onbewuste delen van de
hersenen afspelen, waarvan we alleen indirect kennis lijken te kunnen krijgen
tijdens de slaap
. Een aantal vormen van dierlijk
gedrag, bijvoorbeeld het vluchtgedrag van dieren in aanloop van natuurrampen,
laat zich het best vertalen als intuïtie. Het probleem van intuïtie is dat de
verbale term vaak misbruikt wordt, als vervanging voor allerlei andere
denkprocessen, zoals wensdenken
- zie ook het commentaar van cartoonist Peter de Wit:
Meer details over dit proces in gezond verstand .
Jaloezie Jaloezie is een van de belangrijke menselijke drijfveren. Het is nauw verwant aan eergevoel en prestatiedrang, waarbij de eerste twee een positievere bijklank hebben. Je kan het verschil misschien zo definiëren dat de laatste twee voornamelijk uitgaan van de eigen prestatie, en jaloezie ook plezier geeft als het een ander minder gaat. De natuur hecht kennelijk aanzienlijk belang aan deze drift, dat ook deze variant voorkomt. De vermoedelijke reden daarvan is dat de de drijfveer factor belangrijk is voor de vooruitgang van de soort - meer daarover hier .
Karakter Karakter is een term die veel voorkomt in het dagelijkse taalgebruik, maar minder in de psychologie als vak. Dat komt omdat karakter in feite een containerbegrip is, dat wil zeggen: er zitten diverse meer fundamentele kenmerken in verzameld - bijvoorbeeld als in: meisjes hebben een ander karakter dan jongens. Een paar van die meer fundamentele kenmerken zijn intro-/extraversie, gelijkmoedigheid/opvliegendheid, en dergelijke. Hoewel deze kenmerken in principe als onafhankelijk van elkaar gezien kunnen worden, lijkt het dat bepaalde kenmerken vaker voorkomen met bepaalde andere, welke correlaties men dan kan aanduiden met "karakter" - er weinig tegengestelde kenmerken voorkomen, spreekt men van een "evenwichtig karakter". Met het psycho-fysisch parallellisme
(achter geestelijke processen zitten lichamelijke) als uitgangspunt zitten
achter de fundamentele karakterprocessen overeenkomstige neurologische
processen. Dat kan op meerdere niveaus: men kan fundamentele karaktertrekken
associëren met de vele emotionele hersenorganen en suborganen, zoals men weet
dat angst (voornamelijk) in de amygdala schuilt
. En je kan ook verder gaan door karaktertrekken te associëren met de stoffen,
die die organen uitwisselen en uitscheiden, de neurotransmitters - zoals de
adrenaline bij de angst. Een van de directe gevolgen van deze aannames zou dat
dieren, die de emotionele organen grotendeels met ons delen (met name de hogere,
natuurlijk), ook een karakter zouden hebben. Wat tot voor een tiental jaren
terug nog bijna universeel ontkend werd, maar waarvan nu voldoende bewijzen zijn
gevonden
.Maar ook in de rationele delen van de hersenen, de cortex, blijken karakteristieke verschillen op te treden, hoewel men dan de meer technische term van "denkstijl" gebruikt - wat meer over een speciaal geval daarvan hier .De sociologische versie van "karakter" is "cultuur", wat eveneens bestaat uit een combinatie van eigenschappen, gekenmerkt door de relatieve sterktes binnen de combinatie .
Kwalen Geestelijke kwalen komen net als lichamelijke kwalen voor in allerlei varianten en sterktes. Maar waar vrijwel alle lichamelijke kwalen zonder schroom besproken, wordt het bestaan van de meeste, of vrijwel alle, psychologische kwalen ontkent. De enige psychologische kwalen die men toegeeft zijn de ernstige, de ziektes, zoals schizofrenie en paranoia. Dat zijn de geestelijke equivalenten van kanker en hartziektes. De meeste lichamelijke kwalen zijn van minder ernstige aard, denk bijvoorbeeld aan huidontsteking, verkoudheid, en dergelijke. Dit soort kwalen komt veel meer voor dan de ernstige, natuurlijk (natuurlijk). Er is geen enkele reden om te veronderstellen dat dit bij psychologische kwalen anders ligt. Een groot deel van deze kleinere kwalen uit zich op verbale wijze. Om die reden is op deze site ook een deel over algemene semantiek , de leer van de
betekenis van woorden, omdat de algemene semantiek een vorm van cognitieve
therapie
voor deze verbale
kwalen is. Meer over de het verband tussen geestelijke ziektes en kwalen hier
.
Leren Het algemene idee van leren is dat je mensen iets vertelt of laat lezen, zij erover nadenken of het anderszins in hun bewustzijn opnemen, en het daarna in hun geheugen stoppen. Wel is redelijk bekend dat er nog een methode bestaat, lichamelijk voordoen: de haptische methode, bekend van sport en dergelijke. Deze laatste methode heeft nu een heel nieuwe dimensie gekregen door onderzoek aan de werking van de hersenen. Dat heeft laten zien dat bij het waarnemen van beweging van anderen, een deel van de hersenen de beweging naspeelt, in wat de spiegelneuronen genoemd wordt. Dat gaat zover dat zelfs de uiteindelijke doel van de handeling van begin af aan wordt waargenomen, en wel zonder betrokkenheid van het bewustzijn, dat pas later in het spel komt. Deze waarnemingen hebben grote gevolgen voor het begrijpen van de manier waarop vooral kinderen leren hoe ze met hun omgeving om moeten gaan. En het is aannemelijk dat vele hogere leerprocessen ook door deze meer basale processen beïnvloed worden. Onderzoekers noemen ook het verband met autisme. Lichaam De relatie tussen lichaam en geest is al bekend uit de oudheid, bijvoorbeeld van de oude Grieken met hun uitdrukking "Mens sana in corpore sana" .
Ook in diverse religies en andere levensovertuigingen wordt gebruik gemaakt van
de relatie. Voor gebruik hier moet daarbij vermeld worden dat dit geen
één-op-één relatie is - het is een kwestie van "verhoogde kans op". Maar ook in de moderne psychologie wordt het bestaan van de relatie wel erkend. Van Nederlands eerste "media"-psycholoog, Piet Vroon, is de uitspraak bekend dat (parafraserend) "Drie rondjes hardlopen rond het blok is vaak effectiever dan uren therapie". Ook op deze website gebruiken we dus de relatie, als onderdeel van de algemeen semantische training
. Meer over de relatie hier .
Liefde Een veelgebruikte term toegepast op alle mogelijke vormen van aantrekking - in die laatste betekenis beter te vervangen door de term binding . De
term "liefde" kan dan nauwkeuriger gebruikt worden voor die gevallen waarin ook
seksuele aantrekking
een rol
speelt, wat een andere zeer voorkomende uitleg van "liefde" is. "Liefde" wordt ook vaak gebruikt als tegenhanger voor angst, maar de meer natuurlijke tegenhanger daar is "afkeer" - de tegenhanger van angst, staande voor vluchten of afstand nemen of "afstoting", is weer "binding". Een derde factor naast binding en seksuele aantrekking is empathie - waar
"liefde ook gebruikt wordt in gevallen zonder empathie, acht men het in het
gewone gebruik van de term weel een "hogere" vorm van liefde als er (veel)
empathie is.Waar seksuele aantrekking zeer basaal is (komt bij alle diersoorten voor), en emotionele aantrekking vermoedelijk ook een rol speelt bij zoogdieren, is er bij de mens nog een derde laag: een aantrekking of overeenstemming op het rationele vlak. Deze wens of noodzaak tot overeenstemming op de drie lagen maakt de menselijke
partnerkeuze een ingewikkelde en enigszins hachelijke kwestie, in de praktijk
opgelost door relatief langdurige initiatierituelen en regelmatige wisselingen
.
Liegen: Er zijn twee hoofdsoorten van liegen: de sociale en de rationele. Van sociaal liegen wordt algemeen aangenomen dat het noodzakelijk is om sociaal te kunnen functioneren - er zijn talloze situaties waarin je werkelijke mening, bijvoorbeeld als antwoord op een vraag, niet tot de gewenste resultaten leidt: "Wie is de allermooiste van de hele wereld?" heeft als enig redelijke antwoord niet de "objectief" mooiste vrouw van de hele wereld, maar de vrouw die het vraagt. In werkelijkheid is dit geen liegen, omdat de vraag ook niet een objectieve vraag is: er wordt niet gevraagd naar wie de mooiste vrouw van de wereld is, maar "Hou je (nog een beetje) van me?" Objectief liegen op het sociale vlak is meestal wel schadelijk, bijvoorbeeld in het geval dat je zegt van iemand te houden als dat niet zo is. De situatie wat betreft rationeel liegen is nauwelijks minder duidelijk, voor wie het weten wil: rationeel liegen is vrijwel altijd schadelijk. Rationele leugenaars zullen bij confrontatie met hun leugen ook vrijwel altijd vervallen in andere en vaak nog ergere leugens. Het ergste zijn daarbij mensen die uit ideologische motieven liegen, want die maken zich ook nog wijs dat het voor een goed doel is - dit betreft voor het overgrote deel de alfa- en gammageest, die zowel sterk is in liegen als in het onderhouden van ideologie . Vrijwel onveranderlijk blijkt dit ideologische goede doel dan ook
nog eens een slecht doel te zijn - voor goede doelen hoeft niet gelogen te
worden. Meer over de schade van liegen hier
.
Macht Macht is niet zo zeer een psychologisch begrip als wel een sociologisch, omdat het over de invloed van één persoon op meerdere personen gaat. Het al dan niet hebben van macht is een voorbeeld van de situatie waarin meerdere psychologische eigenschappen tezamen een sociologisch effect hebben, dat wil zeggen: een sociologisch begrip of een sociologische kracht vormen. Tot die eigenschappen behoren onder andere slimheid, intensiteit, drang tot zelfbehoud, eigenwaan, emotionele expressiviteit, dominantie, en voortplantingsdrift. Volgens "kwade tongen" is de laatste factor de belangrijkste en volgens nog kwadere tongen de enige. En daar zit wat in, in dat machtige, of tegenwoordig dus rijke, mannen vrouwen kunnen krijgen die zonder die macht zeker volkomen onbereikbaar voor ze zouden zijn. Of dat laatste nu waar is of niet, in ieder geval is het zo dat het hebben van macht dusdanige voordelen met zich meebrengt, dat een hoog percentage (vooral mannen) er dingen voor doet die niet zonder negatieve gevolgen voor anderen zijn, met name hun concurrenten, en heel vaak zelfs zwaar negatieve gevolgen. Omdat in de huidige maatschappij dit soort situaties van het benadelen van concurrenten en anderen op in materieel opzicht positief kan uitwerken voor de betrokkene, vindt men in de huidige maatschappij in de groep machtigen mensen met meer negatieve dan positieve psychologische kenmerken, zoals diverse vormen van meedogenloosheid en zichzelf hoogachten. Meer over het machtsproces hier , en
voorbeelden hier
.
Man-vrouw In het kader van de vrouwenemancipatie is in de jaren zestig en langere tijd daarna gesteld dat man en vrouw gelijk waren . Dat is natuurlijk volstrekte onzin
- de verschillen tussen man en vrouw zijn groter dan die tussen welke twee
culturen dan ook. Middels min of meer bekend zijn de onderzoekjes, ook op
televisie gedaan, naar verschil in ruimtelijk inzicht en rekenen (beter bij
mannen), en het fijn-hanteren en taal (beter bij vrouwen). Zoals zo vaak was het middelpunt van de discussie het begrip IQ, omdat dat destijds het best te meten was. Daarin zijn geen noemenswaardige verschillen. Toch zijn er op vele terreinen die IQ-afhankelijk lijken meer mannen dan vrouwen in de top. De verklaring van deze tegenstrijdigheid is dat dat bij mannen de spreiding groter is: er zijn meer intelligentere, en meer dommere mannen (ook bij bijvoorbeeld zwakzinnigen). En de reden dat de natuur meer risico heeft genomen met de mannenhersenen dan met die van de vrouwen, is dat mannen in de jacht in de natuur altijd meer risico liepen, en dat de voortplanting van de soort meer afhangt van het aantal vrouwen. Waarbij de combinatie van de twee natuurlijk optimaal is voor de vooruitgang van de soort. Voor wat geschreven bronnen, zie hier -
voor een gesproken vorm (Martine Delfos) zie hier
of
.
Modulariteit Modulariteit is een term die staat voor het opdelen van een complexe te vervullen functie in diverse onderdelen die min-of-meer zelfstandig functioneren, en de resultaten van dat zelfstandig functioneren als samengevatte signalen aan elkaar doorgeven. Het dierlijke en menselijke lichaam is een uitnemend voorbeeld van modulariteit, met onderdelen als armen en benen (voor het voortbewegen, en de tientallen organen die deel uitmaken van het voedselverwerkingssysteem. Modulariteit is dus geen puur psychologische kracht of begrip. Het staat toch hier, omdat het vrijwel zeker ook van toepassing is op alle onderdelen van het psychologische functioneren. hetgeen voor het autonome zenuwstelsel ietwat minder zichtbaars is - de hersenstam doen zich van buiten voor als één lange "stok". Anatomische nadere beschouwing laat ook daarbinnen diverse onderdelen zien . Bij het emotionele zenuwstelsel ligt dat allemaal
duidelijk: er zijn enkele tientallen goed onderscheiden organen met mooie namen
als globus pallidus, amygdala enzovoort
.
De rationele of grote hersenen, de cortex, doet zich fysiologisch gezien voor als een homogeen geheel. Toch is het uiterst waarschijnlijk, en steeds meer aanwijzingen te vinden, dat ook hier sprake is van functionele modules, zoals bijvoorbeeld bij diverse vormen van uitval veroorzaakt door hersenbloedingen. Meer over de algemene modulariteit hier
, over de modulariteit van het zenuwstelsel hier
,
en over meer specifiek de cortex hier
.
Natuur De houding tegenover natuur kan je opsplitsen in twee extremen: degenen die met bomen praten, en degenen die dat waanzin vinden. Onderzoek heeft uitgewezen dat patiënten die in een ziekenhuis liggen, twee tot drie dagen eerder naar huis kunnen als ze op een boom of tuin uitkijken, dan degene die op een blinde muur of huizen uitkijken . Dat bewijst op onweerlegbare wijze dat als
er een keuze gemaakt moet worden tussen de twee extreme houdingen aangaande
natuur is, dat het de natuur-cynicus is die de gestoorde houding heeft - zoals
te verwachten op grond van gezond verstand.Negativiteit Er zijn diverse aanwijzingen dat negatieve gevoelens natuurlijk zijn: ze behoren waarschijnlijk bij het oude overlevingsinstinct om in het onbekende een potentieel gevaar te zien. Het is een overlevingsinstinct, omdat het de oude mens op de hoede deed zijn, wat zijn overlevingskansen in een gevaarlijke wereld vergrootte. Dit is iets dat de mens hoogstwaarschijnlijk gemeen heeft met minstens alle andere zoogdieren. Het uit zich ook in de gedachten die een mens heeft, waarvan volgens schattingen 70 procent negatief gekleurd is . Waar die
negativiteit zichzelf gaat
versterken, of anderszins uit de hand loopt, kan men dus gaan lijden aan diverse
psychologisch kwalen, met aan de emotionele kant depressie
, en aan de rationele
kant Cynisme
.
Het feit dat die oorspronkelijk normale negatieve instincten uit de hand kunnen lopen, heeft waarschijnlijk te maken met het nieuwe van de mensheid ten opzichte van alle andere diersoorten die soortgelijke instincten hebben, namelijk zijn de overcapaciteiten van zijn brein, zie hier .
Onbewuste Het onbewust is een verzamelnaam voor alle processen die zich buiten het bewuste afspelen. En aangezien steeds duidelijker begint te worden dat het deel van de hersenen dat direct betrokken is bij het bewustzijn bepaald niet het grootste deel ervan is, is "het onbewuste" eigenlijk bijna net zo vaag als "de geest". Het beste dat je er van kan maken is: al die invloeden die het bewuste van buiten lijkt te krijgen en weinig tot geen vat op heeft. En dan heb je het dus over zaken als intuïtie ,
gezond verstand
,
geweten
en dergelijke.
Ontwikkeling In de psychologie slaat de term ontwikkeling normaliter op die van het kind, bestudeerd door een apart vak genaamd ontwikkelingspsychologie - in feite is dit natuurlijk hetzelfde als de ontwikkeling van de hersenen. Het belangrijkste begrip daarin is dat het ontstaan van bepaalde vaardigheden bij bepaalde leeftijden dus groeifasen van de hersenen horen. - de meest genoemde naam hierbij is die van Piaget, die verschillende fasen van het jonge kind heeft beschreven. Moderne technieken die in de hersenen zelf kunnen kijken, hebben laten zien dat de periode van ontwikkeling zich uitstrekt tot in de twintiger jaren, hetgeen belangrijke consequenties heeft voor een aantal belangrijke zaken, zoals onderwijs .
Partnerkeuze Na overlevingsdrang vermoedelijk de meest belangrijke drift en neiging in de menselijke geest - volgens boze tongen zelfs de enige. Het belang ervan kan worden afgemeten aan de buitengewoon gecompliceerde manier waarop het proces, inclusief het resultaat van het krijgen van kinderen, bij de mens in zijn werk gaat, terwijl voor het bereiken van dat laatste niets meer nodig is dan dat, zoals bij de vissen, een mannetje zijn zaad over een bedje met eieren spuit, en met ruim meer nageslacht tot gevolg. De complicaties van de menselijke partnerkeuze zijn het gevolg van het moeten werken met drie niveaus, ten opzichte van het enkel van de vis. Naast het gemeenschappelijke niveau van het lichaam en autonome zenuwstelsel, zijn er bij de mens ook nog de emoties en het verstand die geschikte combinaties moeten vormen. De autonome geschiktheid is van belang voor de compatibiliteit van het immuunsysteem van moeder en partner en moeder en foetus, en wordt bepaald door geur en feromonen, dat laatste middels een apart orgaan in de neus. Er zijn tests gedaan die één op één een verband leggen tussen normaal uitgesproken voorkeur, en gemeten compatibiliteiten van het immuunsysteem: hoe aantrekkelijker een persoon gevonden werd, des te beter bleek het immuunsysteem te passen, qua maximalisering van diversiteit .De compatibiliteit van emoties is een bekende en veelbeschreven factor. De rol van het verstand wordt normaliter van ondergeschikt belang geacht, maar verbintenissen tussen partners met meer dan matig verschillende intelligentie zijn zeldzaam - hetgeen wijst op een invloedrijke rol. De selectie op compatibiliteit van is van belang omdat kinderen uit ouders met een aanvullend immuunstelsel zelf een beter immuunsysteem hebben, en dus een betere kans op een gezond leven. En dus weer beter en meer nageslacht. Men mag aannemen dat de selectie op emoties dezelfde achtergrond heeft: een hogere kwaliteit van nageslacht, net als die op verstandelijke compatibiliteit. Harmonie tussen de ouders betekent een langere relatie, dus een betere zorg voor het kind enzovoort. Een paar van de meer opvallende onderverschijnselen zijn verliefdheid en liefde. Het doel van verliefdheid is duidelijk: dat is het signaal vanuit de autonome en emotionele hersenen dat het andere individu een geschikte partner is. De verschijnselen zijn er allemaal op gericht om het individu te brengen tot gedragingen die de partnerrelatie tot stand brengt, ten eerste om het andere individu de boodschap en aantrekkelijkheid van een mogelijk partnerschap over te brengen, en inclusief de capaciteit tot het in mindere of meerdere mate overtreden van andere driften, emoties en conventies om toch het doel te bereiken. Omdat voor de mens het grootbrengen van nageslacht een langdurige en zware taak is, moet de keuze van de juiste partner van eminent belang - het proces van verliefdheid is zo intensief mede om de andere partij van het bestaan van een serieuze en diepgaande interesse te overtuigen. Daar waar het bij het immuniteitssysteem gaat om compatibiliteit van factoren binnen het immuunsysteem, gaat het zowel bij emoties, het karakter, als bij het verstand om soortgelijke overwegingen. Waarbij op dit tweede en derde niveau hoogstwaarschijnlijk steeds minder duidelijke en strenge regels gelden. De noodzakelijke minimale compatibiliteit op drie niveaus is wat het proces van de menselijke partnerkeuze zo ingewikkeld maakt. Persoonlijkheid Persoonlijkheid is het verzamelwoord voor de combinatie van emotionele voorkeuren en houdingen van en persoon. Er zijn diverse manieren om persoonlijkheid te beschrijven, waarvan de meeste proberen ze uit te drukken als sterkte in bepaalde basisemoties of basiskenmerken - een van die methodes is beschreven hier .
Psycho-fysisch parallellisme De opvatting dat iedere proces in de geest overeenkomt met een fysiek, biochemisch, proces in de hersenen. Er zijn voortdurend meer aanwijzingen voor de juistheid van deze opvatting, de laatste stroom komende van het gebruik van MRI-scans op de hersenen. Een aantal artikelen met betrekking tot het psycho-fysische parallellisme is verzameld hier .
Een specifiek voorbeeld is de veronderstelling dat iedere van de basale
emoties overeenkomt met een eigen chemische stof
.
Psychologiseren Psychologiseren is het algemene verschijnsel van het toeschrijven van handelingen of verschijnselen aan psychologische verschijnselen - in het normale gebruik van het woord, slaande op individuen, bedoelt men met het woord dat dit ten onrechte gebeurt. Er zijn ook levensvisies die lijden aan psychologiseren, meestal van de soort: "Een succesvol leven maak je zelf", en van Amerikaanse oorsprong. Psychopathie Psychopathie is het extreem van de ongevoeligheid voor de wereld, en/of de belangen van anderen, en/of de overschatting van de eigen kwaliteiten. Volgens pyscholoog-onderzoeker Robert Hare is of er sprake is van een cluster van specifieke eigenschappen en gedragingen waaronder gewetenloosheid, een volslagen gebrek aan empathie, een opgeblazen zelfdunk, egocentrisme, een ontbrekend schuldgevoel en een indrukwekkend vermogen om met gladheid, leugens en charme iedereen te manipuleren. Ook speelt de directe bevrediging van een behoefte een cruciale rol in veel van hun handelingen, terwijl de behoeften van anderen volledig worden genegeerd .
Dat psychopathie gerelateerd is aan minder ernstige vormen van zaken als
zelfoverschatting blijkt hier .Onder de groepen mensen die neiging tot dit soort gedragingen hebben bevinden zich niet alleen veel soorten misdadigers, maar ook diverse types bekend uit de top van de maatschappij - veel van deze karakteristieken komen overeen met die van de wens naar macht en in extremum machtswellust. Aangezien redelijk
duidelijk is dat veel mensen met macht zijn behept met een machtswens of zelfs
machtswellust, is het niet verbazingwekkend dat deze ook sterk scoren op
psychopathische eigenschappen
- geen zinnig mens met gevoel voor
de medemens start
een oorlog. Degenen die ook het item Uiterlijk
hebben gelezen
kunnen ook deze portrettengalerij
raadplegen.
Pijn Bij een fictieve verkiezing van de meeste primitieve emotie, is pijn de belangrijkste kanshebber. Al bij de vroegste levensvormen, nog zonder zenuwstelsel, is gedrag van de vermijding van gevaar waargenomen, een gedrag dat hetzelfde is als het menselijke gedrag om een hand uit het vuur te trekken- je doet dat omdat je metabolisme, je lichaam, schade oploopt. In levensvormen met een zenuwstelsel wordt het signaal van mogelijk schade door neuronen doorgegeven, welke functie in wat hoger georganiseerde zenuwstelsels gegeneraliseerd is tot het signaal "pijn". Daarna kon de organisatie een stap verder, waarin "pijn" voorzien kon worden, en dus vermeden. Leidende tot een nieuw signaal: "angst" - "angst is het voorzien van "pijn", van schade. "Pijn" is dus zeker primitiever dan "angst", en van het primitieve karakter van het laatste hoeft niemand overtuigd te worden. Pijn is dus mede een fysiologische functie, en maakt zeker deel uit van het autonome zenuwstelsel - de pijn-signalen worden getransporteerd om door de allang bekende en genummerde zenuwbanen van het ruggemerg. Snij zo'n zenuwbaan door, en weg is de pijn. En onmiddellijk zal dan ook blijken dat dit signaal onmisbaar is, omdat mensen per ongeluk dingen gaan doen die schade veroorzaken. Maar, zoals de natuur zo vaak doet: oudere mechanisme worden hergebruikt in nieuwe. Het emotionele zenuwstelsel, de emotionele hersenen, maken natuurlijk ook gebruik van het pijnsignaal - zoals bijvoorbeeld bij de "angst" .
En op dezelfde manier is de functie ook terecht gekomen in de rationele hersenen, de cortex. Bij zaken die misgaan maar geen aanwijsbare lichamelijke schade veroorzaken, zeg scheiding, voelt men eenzelfde soort signaal en eenzelfde soort emotie als bij het snijden van de vinger - plastisch omschreven als "pijn in het hart". De manier waarop de natuur dat hergebruik implementeert is vermoedelijk de modulaire aanpak - de oude functionele delen worden middels signaalverbindingen ook ingeschakeld door de nieuwe, en de uitkomst ervan weer teruggevoerd naar de nieuwere modules. Voor dat vermoeden bestaan meerdere aanwijzingen - zo bestaat ongeveer tweederde van het volume van de grote hersenen uit verbindingen. Meer daarover hier. Dit hergebruik op meerdere niveaus is terug te zien in meerdere verschijnselen aangaande pijn, zoals het feit dat de ervaring, hoe fysiologisch ook, duidelijk beïnvloed wordt door emoties: angst leidt tot meer pijn, en zelfs het denken: sommige mensen lijken in staat pijn "weg te denken". Ratio De ratio is een psychologische kracht die zich onderscheidt van alle andere, in dat ze een veel strikter universele waarde heeft. Een muzikaal wonderkind geboren in India produceert andere muziek dan één geboren in Oostenrijk. Een mathematisch wonderkind geboren in India produceert dezelfde wiskunde als één geboren in Oostenrijk (en trouwens, net ontdekt, bij gewone kinderen ook ). Het archetypische voorbeeld van dat laatste is Ramanajan,
zelf-onderricht onderwijzer in India, die uiteindelijk zeer belangrijk wiskundig
werk heeft gedaan samen met mensen als Bertrand Russell. Als men de term
"psychologische kracht" gelijk zou stellen aan "emotie", dat
wil zeggen iets dat werkt op de middelste van de drie lagen
, dan zou ratio dus zelfs
geen psychologische kracht zijn.Het fundamentele verschil tussen ratio en emoties op het fundamenteel-psychologische vlak, of zelfs fysiologische vlak, leidt ook tot verschillen in algemene houding tegenover de wereld voor individuen die verschillend getalenteerd zijn in dit opzicht , tot verschillende
gedragingen binnen de respectievelijke groepen, en tot afwerende en
vluchthoudingen houdingen tussen zowel individuen als groepen, soms tot uitingen
van vijandigheid leidende
. Voor de grote
meerderheid der mensen geldt dat gesteld voor de (onbewuste) keuze tussen emotie
en ratio, men kiest voor emotie, zoals blijkt uit onderzoek
, en spontane
uitingen
.
Ze erkennen in stilte wel de extra waarde van de ratio, door bijvoorbeeld
emotionele beslissingen "rationeel' te noemen terwijl ze dat niet zijn
.
Het gebruik van de ratio als dominante beslisser lijkt voorbehouden aan een vrij beperkte groep mensen, hoewel de overigen dat natuurlijk nooit zal erkennen - openlijk. Ze doen het wel impliciet, in negatieve kwalificeringen van die ratio-dominanten als "nerds", "autisten", enzovoort, aanduidende dat de betreffende mensen relatief minder belang hechten aan emoties - wat hetzelfde is als zeggen dat deze groep de rationelere mensen zijn - en volgens het drie-lagen model en de onderliggende evolutie: voorop in het pad naar de toekomst. Een vermoeden dat onderstreept wordt door het feit dat dit soort mensen het meeste werk hebben gedaan en doen aan wat de drijvende motor achter de vooruitgang is: (natuur)wetenschap en technologie. Religie Geestelijke houding ontwikkeld ter bestrijding van diverse andere geestelijke processen, voornamelijk angst voor onzekerheid. Meestal bestaat religie uit het volgen van de uitspraken van een bepaald persoon, of anders een bepaald geschrift. Het kenmerk van een religie is dat de uitspraken van de betreffende persoon of geschrift worden gezien als de oplossing van alle levensvragen, en dat over die uitspraken geen discussie mogelijk is, dus ook niet aan verandering onderhevig zijn. In hun houding ten opzichte van religie zijn er vijf soorten mensen: de fundamenteel gelovigen, de gewone gelovigen, de ietsisten, de agnosten en de niet-gelovigen. De eerste leeft actief naar de leerstellingen van het geloof, de tweede belijdt ze maar leeft er niet naar, de derde belijdt niet de leerstellingen, maar gelooft wel dat er iets religieus (god, hemel) is, en de vierde gelooft helemaal niet in onveranderlijk leerstellingen. In de praktijk zijn de verschillen tussen de eerste twee groepen en de laatste twee groepen onbelangrijke ten opzichte van die tussen de tweede en de derde groep: gewone religieuzen staan veel dichter bij fundamenteel religieuzen dan bij ietsisten, en ietsisten staan veel dichter bij niet-gelovigen dan bij gewone gelovigen (hun hele praktische leven ziet er hetzelfde uit als dat van niet-gelovigen, en meestal ook hun beslissingen). Schaamte Schaamte is de emotie die gevoeld wordt bij een aandrang tot gedrag, daar waar iets anders dat gedrag lijkt te voorkomen - zoals uitgedrukt in "je doet iets niet uit schaamte". Schaamte lijkt daarmee een zelfde soort geval als wat Willam James heeft opgemerkt over angst :
het is een emotie horend bij basalere gedragsneigingen. Waarschijnlijk is de
gedragsaandrang meestal van de individualistische soort, terwijl datgene dat het
tegenhoudt te maken heeft met sociale codes. Het is waarschijnlijk een basale
emotie voor alle groepsleven, want ook bij apen is het bekend, en er zijn sterke
aanwijzingen dat de hond het in de interactie met de mens ook heeft.Het gebied dat het sterkst geassocieerd wordt met schaamte is seks. Het is duidelijk dat seks al een factor is op het niveau van het autonome zenuwstelsel - zelfs planten kennen een begrip "sekse". Een blik op de natuur leert dat voor de meeste diersoorten het een evolutionair kennelijk gunstige strategie is om voortplanting, dus de seksuele daad, min of meer gelijktijdig te hebben. Dus is het ook waarschijnlijk dat in de genen van deze soorten zit ingeprogrammeerd om de neiging te hebben zich te gaan voortplanten als soortgenoten zich gaan voortplanten. Als dat zo is, is het uiterst waarschijnlijk dat ook nog in het menselijke genenpakket zit, tezamen met de bijbehorende neiging van het autonome zenuwstelsel dat wij meegekregen hebben van de lagere diersoorten: seks verleidt tot seks. Maar in ons hogere emotionele pakket, aangepast aan veel latere vormen van groepsgedrag, zit ook dat we aangeleerd hebben trouw te zijn aan een enkele partner, vanwege de lange zoogtijd van met name de mensen diersoort. Die hogere emoties zorgen voor een tegenimpuls bij de neiging van seks leidt tot seks - de emotionele impuls die wij verwoorden als "schaamte". Dus á la James: het is niet zo dat we geen seks hebben als we het zien omdat we ons schamen, het is zo dat we ons schamen omdat we geen seks hebben als we het zien. Seks Niettegenstaande de vele en ingewikkelde verhalen over dit onderwerp gaat seks voornamelijk, dat wil zeggen: op plaats 1, 2, 3, en misschien nog meer, over voortplanting. Ook is het zeer waarschijnlijk dat seks in belangrijke mate een laag één proces is (zie de drie lagen ), op dezelfde
manier als angst
. Aanwijzingen zijn
de dagelijks bekende en proefondervindelijk bewezen relaties tussen seksuele
aantrekkingskracht en geur (geur is bekend als typisch laag één),
en tussen de bewezen relaties tussen geurvoorkeuren en immuniteitseigenschappen,
en de bewezen relaties tussen schoonheid en symmetrie, en die tussen symmetrie
en gezondheid.De succes van de soort wordt in hoge mate bepaald door de hoeveelheid en kwaliteit van de voortplanting. Hierbij geldt de simpele regel: hoe meer nageslacht, hoe minder de zorg, en dus hoe minder de kwaliteitsbewaking. Bij diersoorten ziet men van laag tot hoog de hoeveelheid nageslacht, gemiddeld, voortdurend afnemen. Bij mensen ziet men bij het voortschrijden van de beschaving ook voortdurend het kindertal afnemen (kindertal is dus ook een maat voor beschaving, getuige het afnemen ervan bij toename van het onderwijsniveau van de vrouw). Bij de mens wordt de seksuele partnerkeuze bepaald door de vrouw, en boze tongen beweren dat ook alle anderszins gericht lijkende activiteiten van de man gericht zijn op het verkrijgen van een zo goed mogelijke vrouw (dus zo mooi mogelijk, dus zo gezond mogelijke, dus zo goed mogelijke kinderen krijgend, zie boven), en de activiteiten van de vrouw op het verkrijgen van een zo krachtig/machtig mogelijke man (die goed voor voedsel voor het nageslacht kan zorgen). De rest van het verhaal van seks is versiering (nog een enkele illustratie: de vruchtbaarheid van de vrouw bij verkrachting is twee maal zo hoog als bij de gewone paring; uitleg: verkrachting = geweld = kracht = gunstige genen ). Hoe ver dat allemaal
gaat qua invloed op de rest van de levensstijl, staat hier
.
Slaap Slaap is geen menselijk maar een algemeen dierlijk verschijnsel, dat in ieder geval bij zoogdieren nauwelijks lijkt te verschillen van dat bij mensen. Van vele jaren geleden kent de redactie een verslag van een experiment met varkens die vele dagen uit hun slaap werden gehouden, en daar duidelijk "krankzinnig" van werden. Zeezoogdieren moeten voorturend doorzwemmen, en hebben het slaapprobleem opgelost door de twee hersenhelften apart en afwisselend te laten slapen. hetgeen ook laat zien dat slaap ook één van de belangrijkste menselijke bezigheden is, zoals ook al volgt uit het simpele feit dat er een aanzienlijk deel van de beschikbare tijd mee wordt doorgebracht, dat wil zeggen, zo'n dertig procent. De reden voor de noodzaak voor slaap is minder bekend, maar een veelvoorkomend idee dat het gaat om de verwerking van ervaringen ondergaan overdag. Hier wordt dat idee ook overgenomen, met aan paar aanvullingen. Als eerste wordt aangenomen dat de verwerking van ervaringen een vorm is van het evalueren van voorspellingen. Die voorspellingen zijn de projecties aangaande mogelijke gebeurtenissen in de toekomst op basis van datgene dat tot dan toe is gebeurd. Dit soort projecties of voorspellingen zijn natuurlijk een groot voordeel en in sommige gevallen essentieel, ten einde op toekomstige gebeurtenissen te kunnen anticiperen en snel op passende wijze te kunnen reageren. Stap twee in de toevoegingen is dat dit proces in meerdere stappen gebeurt, opgesplitst naar urgentie: het waarnemen van een leeuw wordt als eerste geëvalueerd op het niveau van het direct afgaan van mogelijke vluchtroutes of andere handelswijzen. Ook van belang is om te weten of de plaats van ontmoeting toeval is of systematisch - in het laatste geval moet de plaats in de toekomst vermeden worden. Maar op het moment van de ontmoeting is dit minder urgent dan de keuze in vluchtroutes, die dan ook alle aandacht krijgt. De evaluatie van de gebeurtenis op langere termijnen kan later. Stap drie is de veronderstelling dat de evaluatie van latere gebeurtenissen door dezelfde modules gebeurt als die van de instantane. Dan zijn die modules overdag dus bezet met de korte-termijn verwerking van de directe ervaringen. Voor de lange-termijn ervaringen die minder urgent zijn maar toch wel belangrijk, dient dan "rekentijd" op gunstige momenten gereserveerd te worden. Dit is dan de "slaap" die plaatsvindt 's nachts omdat het instantane verwerken van gebeurtenissen dan veel minder urgent is. Waarbij die slaap het meest zichtbaar is door de roerloosheid van het individu dat slaapt. Een roerloosheid die geregeld wordt door een van de modules van de autonome hersenen: de pons .
Wat de pons doet, is alle bewegingsimpulsen die het resultaat zijn van de
verwerking van ervaringen in de evaluatiemodules botweg blokkeren - storingen in
de pons leiden tot verschijnselen als slaapwandelen. Stap vier is dat die projecties en voorspellingen dus geen werkelijke gebeurtenissen zijn. De hersenen lopen er daarvan zo veel mogelijk af, want met een groot bereik heb je de beste kans om de juiste voorspelling te vinden. Een deel van die evaluaties wordt waarschijnlijk opgeslagen en gebruikt bij latere evaluaties, zodat het mogelijk is patronen te ontdekken in de combinaties van omstandigheden en mogelijke en werkelijk gebeurde gebeurtenissen. De voorspellingen maken deel uit van, of staan bekend als, het proces van "dromen". De grote reikwijdte van de voorspellingen blijkt uit de hoeveelheid "fantasie" aanwezig in dromen, en in de voor het bewustzijn vaak absurde combinaties van en in gedroomde gebeurtenissen. Net als de pons ervoor zorgt dat de signalen tijdens de slaap niet doorgegeven worden aan de ledematen, is er vermoedelijk een module die ervoor zorgt dat er geen signalen aan de langetermijn-evaluatie worden onderworpen tijdens het bewustzijn. Een pluspunt van deze beschrijving is dat ze ook andere verschijnselen in de hersenen kan meenemen zonder extra aannames - dat wil zeggen: ze voldoet sterk aan het principe van Occam's razor, oftewel: simpelheid van aannames .
Eén zo'n verschijnsel is dat van hallucinatie - zoals stemmen in het hoofd, een
relatief veelvoorkomend verschijnsel. Dit is dan het verschijnsel waarbij het
proces van lange termijn evaluatie overdag plaatsvindt, tezamen met het
bewustzijn - een equivalent van slaapwandelen. Het bewustzijn krijgt dan beelden (of geluiden) voorgetoverd die
niets te maken hebben met zich in de werkelijkheid afspelende gebeurtenissen,
maar met gebeurtenissen zich afspelende in de evaluatiemodules. Elders hebben we
gezien dat het waarschijnlijk is dat de hersenmodules geen onderscheid kunnen
maken in de bron van oorsprong van hun signalen
, en
die van de evaluatiemodules worden dus op dezelfde basis gewaardeerd als die uit
de directe waarnemingsmodulus en bijbehorende organen. Komen er
signalen uit de evaluatiemodules in het audio-verwerkingscircuit, dan hoort het
individu "stemmen" net alsof ze echt zijn. En idem voor beelden, tezamen
vallende onder de algemeen term "hallucinaties"
. De ergere vormen, met name
beelden, leidt ertoe dat het bewustzijn sterk tegenstrijdige informatie te
verwerken krijgt, hetgeen natuurlijk ernstig verstorend en ontregelend werkt - voldoend aan de beschrijving van diverse ernstige geesteskwalen
.Meer voorbeelden ter illustratie van het verschijnsel van verwarring van de oorsprong van signalen hier .De gevolgen van overbelasting van de evaluatiemodules zijn vermoedelijk onder andere verschijnselen als stress en depressie .
Spiegelneuronen Neuronen zijn de cellen in de hersenen die onze acties aansturen: het afvuren van een neuron stuurt, via de zenuwen, het uitsteken van de tong - net als bij alle dieren. Spiegelneuronen zijn een bepaald soort neuronen, die afgaan bij acties waargenomen in de buitenwereld: zie je iemand zijn tong uitsteken, dan gaat het bijbehorende spiegelneuron af. Spiegelneuronen zijn dus een soort snelweg in het ervaren wat er in de buitenwereld gebeurd. In mensen lijken ze vooral nuttig te zijn bij het aanleren van mechanische taken ("moeder doet jong voor"), en het begrijpen van elkaars acties. men neemt aan dat ze essentieel zijn voor sociale interacties, en hun bestaan verkaart ook dat veel van die sociale interacties, zoals verliefd worden en dergelijke, op zo razendsnelle wijze kunnen gebeuren : een groot deel verloopt via dit speciale, snelle
mechanisme. Meer over het proces zelf hier -
meer over het belang hier
.
Uiterlijk Psychologie is puur een kwestie van de geest, het innerlijk - en staat dus los van het uiterlijk. Dat is een keiharde leerstelling van de huidige psychologie, die meestal onderstreept wordt vanuit het ongerijmde, door te wijzen op de mislukking van Lombroso en de praktijken van de nazi's. De stelling dat het uiterlijk onbelangrijk is, behoort ook tot het spectrum van politiek-correcte leerstellingen .Dat dit denkbeeld op dit moment nog steeds bestaat is verbazingwekkend. Uit onderzoek bij dieren zowel als bij mensen is bekend dat wat ervaren wordt als schoonheid, in hoge mate samenhangt met symmetrie, en dat hang weer in hoge mate samen met genetische gezondheid. Kortom: waarom vinden iemand mooi: vanwege de belofte van veel en sterk nageslacht .
Maar eigenlijk is het oordeel op uiterlijk nog fundamenteler
.In de dagelijkse praktijk gebruikt natuurlijk iedereen in hoge mate het uiterlijk om psychologische inschattingen te doen, want we zien iemand eerst voordat we hem spreken - zie bijvoorbeeld het waarnemen van emoties , of denk bijvoorbeeld aan iets als liefde op het eerste
gezicht
. En volgens allerlei eerbare lieden nemen we een
heleboel beslissingen in de eerste 1 à 2 seconden dat we iemand zien
. Daarbij zijn
ook beslissingen of oordelen over iemands karakter
. Die lieden zeggen dus in
feite keihard dat we die beslissingen nemen op grond van uiterlijkheden. Buiten
de mainstream psychologie is die realiteit natuurlijk al bekend genoeg
-
kijk bijvoorbeeld ook maar naar Hollywood
. Waar iemands persoonlijke karakter in redelijke mate van zijn uiterlijk van af te lezen, geldt dat natuurlijk ook voor zijn politieke karakter. De redactie heeft dat eens treffend geïllustreerd gezien ten tijde van de gevangenneming van de Chileense dictator Pinochet in Londen. In Chili werden demonstraties gehouden door medestanders voor Pinochet, en Londen door tegenstanders, veelal Chileense ballingen. Het contrast tussen de twee populaties was sprekend. (voor een grappige literaire illustratie, zie hier
)De meest treffende illustratie van het belang van uiterlijk is de relatie tussen uiterlijk en maatschappelijke carrière, uitgedrukt in geld. Dat effect is volkomen duidelijk meetbaar .Deze website wil deze ervaringen ook gebruiken om mensen groepen in te delen. Daartoe zijn inmiddels een aantal portrettengalerijen verzameld die de relatie tussen beroepsgroepen en psychologisch profiel illustreren . Deze voorbeelden zouden
gebruikt kunnen worden voor een wijder onderzoek naar deze relatie, maar gezien
de gevoeligheden rond uiterlijk en karakter zal zo'n soort onderzoek
waarschijnlijk niet op korte termijn plaatsvinden
.
Deze website zal de al gevonden
deelresultaten wel gebruiken.
Valkuilen De term valkuil heeft zijn origine in de aloude jagers- en krijgerstruc om in een bospad een kuil te graven en dit onzichtbaar met takken en dergelijke af te dekken, zodat de niets vermoedende pad-beganer als slachtoffer "in de kuil valt". In de psychologisch context hier zijn een aantal deze elementen terug te vinden. Maar eerst een beschrijving van het psychologische proces achter de typische valkuil. De meeste en vermoedelijk alle psychologische toestanden zijn het resultaat van twee of meer elkaar tegenwerkende meer elementaire processen, die tezamen zorgen voor een min of meer stabiel evenwicht
. Die meer elementaire processen zijn op zich ook weer onderhevig aan invloeden,
die het proces kunnen versterken of verzwakken. Neem als voorbeeld een
versterking van zo'n elementair proces wat leidt tot een verschuiving van het
evenwicht. Stel nu dat de verschuiving van dat evenwicht op zich weer leidt tot
een verdere versterking van het elementaire proces. Dan verschuift het evenwicht
nog verder, het elementaire proces wordt weer versterkt, enzovoort. Waarmee we
een cirkelvormig proces hebben gekregen
,
en wel één van de soort dat zichzelf versterkt (in vaktermen: positive
feedback
). Het resultaat is dat de oorspronkelijke evenwichtstoestand steeds
sneller verandert (het is een niet-evenwichtstoestand geworden, wat ten opzichte
van normale processen ook meestal razendsnel gaat, en uiteindelijk, onder
invloed van vaak andere tegenkrachten, weer leidt tot een nieuw en sterk
veranderd evenwicht
(methoden). Afgekort: de toestand is van het ene niveau razendsnel verandert
naar een ander niveau - en als je dat tweede niveau als "lager" betitelt, wat
het na dit soort cirkelprocessen vaak is, ben je dus "gevallen". Deze algemene omschrijving laat zich direct vertalen naar allerlei psychologische processen: als iemand een laag zelfbeeld heeft, gaat hij daardoor vaak fouten maken. Als daardoor zijn zelfbeeld verder afneemt, en maakt hij daarna nog meer fouten - enzovoort. Vertaald: iemand met de neiging zijn zelfbeeld naar beneden bij te stellen bij het maken van fouten, heeft een valkuil. Het is duidelijk dat deze beschrijving slaat op vrijwel zaken die men in psychologische zin aanduidt als "valkuilen" . Het
slaat ook op een aantal zaken die n iet die naam hebben. Religie is een reactie
op de onbekendheden van het leven, en de daardoor opgewekte angsten
.
Zodra die religie waste waarden gaat formuleren, zal de nu eenmaal veranderlijke
werkelijkheid op een gegeven moment gaan afwijken van die vaste waarden. De
afwijking van de vaste waarden kan ook weer angsten oproepen (en doet dat
vrijwel altijd) waardoor de behoeft aan religie en vaste waarden toeneemt - en
de werkelijkheid nog eerder en meer afwijkt, enzovoort. Kortom: religie is de
valkuil van de angst voor het onbekende
.
En iets dergelijks geldt natuurlijk voor alle vormen van ideologie
.
Verliefdheid Het doel van verliefdheid kan afgeleid worden uit het erbij horende waarneembare gedrag: het is het signaal vanuit de autonome en emotionele hersenen dat het andere individu een geschikte partner is. De verschijnselen van verliefdheid zijn er allemaal op gericht om het individu te brengen tot gedragingen die de partnerrelatie tot stand brengt, ten eerste om het andere individu de boodschap en aantrekkelijkheid van een mogelijk partnerschap over te brengen, en inclusief de capaciteit tot het in mindere of meerdere mate overtreden van andere driften, emoties en conventies om dit ultieme doel te bereiken ("de dwaasheden van verliefdheid") . Meer hierover onder partnerkeuze .
Verslaving Verslaving lijkt in hoge mate op een valkuil , zie de uitleg aldaar, in dat een
valkuil het zelfversterkende proces is dat het hellende vlak van de valkuil
vormt, terwijl als "verslaving" het zelfversterkende proces ervoor zorgt dat je
op de bodem van de valkuil blijft. Kenmerkend voor de term "verslaving" is
bovendien dat het zelfversterkende proces steeds meer ten koste gaat van andere
levensprocessen, met overeenkomstige weerslag op het functioneren van de persoon - één
voor één vallen andere, voornamelijk sociale, functionaliteiten uit, vaak
samengevat in de term "afglijden"
. Merk als eerste op dat hier geen enkele invulling is gegeven aan het specifieke zelfversterkende proces - het geldt in principe voor allemaal . En merk als tweede op dat vrijwel alle en mogelijk alle zowel
lichamelijk als geestelijke functies gebouwd zijn op teruggekoppelde processen
, waarin ook versterkende factoren een rol spelen, en dat ze dus allemaal
gevoelig zijn voor het verschijnsel van "valkuil" en "verslaving". Dit verklaart
de schier eindeloze variatie in verslavingen die alleen maar toe lijkt te nemen
met de voortgang van de menselijke beschaving: ontwikkel een nieuwe
computergame, en je hebt meteen weer nieuwe verslaafden.Binnen het spectrum van verslavingen zijn er ook variaties in de mate waarin men aan de verslaving vastzit. Iets dat direct het genotscentrum (nucleus accumbens ) stimuleert, zoals uitgetest bij ratten, leidt tot
volstrekt hopeloze verslavingen. Het innemen van stoffen die de met genot
geassocieerde neurotransmitters vrijmaken, stoffen als heroïne, cocaïne
enzovoort, veroorzaken zware verslavingen door hun indirecte uitwerking op de
emotionele organen
. Individuele gedragsverslavingen zoals gokken,
gamen, geld en
shoppen zijn wat minder diepgaand, omdat ze meer via het "rationele" onderdeel
van de hersenen, de cortex, lopen. En dan zijn er nog de psycho-sociale verslavingen, waarvan de belangrijkste grotendeels via het rationele deel lopen, zoals daar zijn religie, ideologie en aanverwante. Deze zijn het minst erg qua biochemische processen, maar desalniettemin moeilijk te bestrijden omdat ze voor een belangrijk deel binnenkomen via de sociale omgeving, en afkicken ervan deels ook een breuk met de sociale omgeving betekent. Hetgeen het sterkst geldt als de verslaving wordt ingeprogrammeerd tijdens de jeugd, zoals meestal bij religie, in welk geval een afkickperiode van rond de vier jaar geldt .
Vrije wil Het hebben van een vrije wil wordt beschouwd als een van de meest kenmerkende eigenschappen van de mens, dat hem plaatst boven andere diersoorten. Het is tevens de meest overschatte. In de praktijk vertoond de mens nauwelijks meer vrije wil dan een aap in een dierentuin, zoals blijkt uit de voorspelbaarheid van veel gedrag . Zo is alle gedrag dat gebaseerd is op zijn verlangen
om zichzelf materieel zo goed mogelijk te voorzien, dus ook alle zaken waarvoor
de inspiratie geld is, gebaseerd op het primitieve instinct van
overlevingsdrang, waar geen enkele vrije wil aan te pas komt - anders deed men
het ook niet, omdat inmiddels duidelijk genoeg is dat het geestelijk ongeluk brengt. Dat
laatste betekent dat geen zinnig mens met een vrije wil de keuze voor het
materialisme zal maken, en dat de mens dus die vrije wil niet heeft, gedwongen
als hij is door zijn instincten. Het laat tevens zien dat de meeste mensen
leiden aan een aanzienlijk gebrek aan gezond verstand
. En degenen die er minder
last van hebben, zijn dan nog vaak zo druk bezig dit te bewijzen, dat dat ook
nauwelijks nog vrije wil genoemd kan worden. Dat laatste vinden we vooral veel
bij min-of-meer creatieve alfa-intellectuelen
.Tussen twee haakjes: daar waar vrijwel iedereen gelooft in de volledige vrije wil, verandert bovenstaande niets aan de situatie rond de beoordeling van bijvoorbeeld misdadig gedrag: zowel niet-misdadiger als misdadiger hebben dezelfde beperking, en dus blijft de misdadiger even verantwoordelijk. Pas als een substantieel deel der mensen in de beperkingen van de vrij wil overtuigd is, kan de beoordeling van misdaad bijgesteld worden. Woordgebruik Het hoeft nauwelijks betoog dat veel psychologische processen ten nauwste verbonden zijn met woordgebruik - misschien is het zelfs wel geldig om een onderscheid te maken tussen de zware en licht psychologische problemen als die primair veroorzaakt door bio-chemische factoren, en die veroorzaakt door fout woordgebruik, waarbij "fout" staat voor een foute relatie tussen woorden (externe en de interne verbalisaties van gedachten), en de werkelijkheid. Dat laatste toont ook meteen de nauwe band tussen therapieën als cognitieve therapie, en de theorie van de Algemene semantiek ,
een relatie die men ook goed kan zien zodra het praktisch wordt
.
Zingeving De vraag naar de zin van het bestaan wordt wel de ultieme menselijke vraag genoemd. De vraag kan in principe met een een enkele opmerking worden afgedaan: Stel dat je de zin van het bestaan zou weten, wat dan? Dan is namelijk onmiddellijk duidelijk dat het weten van de zin van het bestaan het bestaan onmiddellijk van het grootste deel van haar zin ontdoet. Het weten van de uitkomst verpest de lol in het spel voor de meeste mensen. Slechts een enkeling kan het spel spelen om het spel. En die enkeling heeft sowieso al weinig belangstelling naar de zin van het bestaan. Voor wie toch wat wil meer weten van de belangrijkste aspecten van die vraag, zie hier .
Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht
, of site home
. |
|
|